TÜRK EĞİTİM DERNEĞİNİN DİYARBAKIR-VAN 2026 GEZİSİNDEN; CİZRE (X)
Rüştü Kam
30.04.2026 Berlin
CİZRE
Cizre’deyiz. Alimlerin ve sahabelerin şehrinde. Seyitlerin şehri Cizre’de. Bugün burada konaklayacağız. Ama önce şehri dolaşacağız. Görmemiz gereken yerleri göreceğiz. Hem de yürüyerek. Çünkü bazı şehirler uzaktan bakınca değil, adım attıkça kendini açar.
Rehberimiz Abdülaziz Bilge. Kendisiyle tanıştırıldık. Edebiyat öğretmeniymiş. Aynı zamanda gazeteci. Gönüllü olarak da zaman zaman hatırından çıkamayacağı dostları için rehberlik yaparmış. Biz de o kıramayacağı dostlarından olduğumuz için düştü önümüze. Biz de peşine.
Önce Cizre ile ilgili kısa bir bilgilendirme yaptı:
“Cizre’yi görünce insan, tarihin sadece geçmişte kalmadığını anlar. Burada zaman hızlı akar. Sokaklar konuşur. Ve Cizre, size sadece kendini değil, geçmiş medeniyetlerin hafızasını da anlatır lisan-ı haliyle.
İlk bakışta bir sınır şehri gibi görünür. Sonradan anlarsınız ki; Cizre sınır değil, başlangıç şehriymiş. Rivayetler, Nuh Peygamber ile kurulan kadim bir tanışıklığa kadar gider. Tufanın ardından geminin Cudi’ye oturduğu söylenir. İnsanlık burada yeniden nefes almaya başlar. Bu yüzden Cizre’de yürürken, toprağın altında nelerin var olduğunu da düşünmek gerekir.
Cizre, İslam ile erken tanışan şehirlerden biridir. Hz. Ömer döneminde fethedilir. Bu fetih, sadece bir toprak kazanımı değildir. Bu fetihle Cizre’de bir medeniyetin kapısı aralanır. İlmin, adaletin ve düzenin yerleştiği yeni bir dönem başlar.
Cizre’de ilim kokar sokaklar. En çok bilinen isimlerden biri El-Cezeri’dir. Onun yaptığı makineler bugün bile görenleri hayran bırakır. Su saatleri, otomatik düzenekler… Bunlar sadece birer icat değildir; aklın zarafetidir. Cizre’nin sokaklarında dolaşırken, o ince zekânın izleri hâlâ hissedilir.
Bir başka damar ise seyyitlerdir. Hz. Muhammed’in soyundan gelen aileler, bu şehirde derin izler bırakmıştır. Onlar sadece bir soy taşımaz; bir ahlâkı, bir duruşu da taşır. Bu yüzden Cizre’de maneviyat kuru bir söz değil, çarşıda- pazarda yaşayan bir gelenektir.
Ve Dicle Nehri… Şehrin kalbinden geçer. Su burada sadece bir ihtiyaç değil, hayatın kendisidir. Tarımı besler. Bahçeleri yeşertir. İnsana bir sükûnet verir.
Nehrin kıyısında durup seyre daldığınızda zaman biraz yavaşlar. Sanki geçmiş, suyun akışıyla birlikte size doğru yaklaşır.
Ekonomi de bu doğal ve tarihî zenginlikten beslenir. Tarım hâlâ belirleyicidir. Hurma, nar, üzüm… Küçük esnaf canlıdır. Sınır ticareti şehrin damarlarından biridir. İnsanlar çalışkandır. Zor şartlara rağmen üretmeye devam ederler.
Ama Cizre sadece güzellikleri anlatmaz. O dertlidir. Hem de çok dertli. Onun ciğeri yanar. Yakın geçmişin acılarını da taşır içinde. Terör eylemlerine tanıklık etmiş bir şehirdir Cizre. Sokaklar zaman zaman sessizleşmiş, evler yarım kalmıştır. Hendek olayları, şehirde derin izler bırakmıştır. Bu izler hâlâ silinmiş değildir. İnsanlar konuşurken temkinlidir. Ama aynı zamanda dirençlidir.
Bütün bu olup biten terör olaylarına, yaşanan acılara, akan gözyaşlarına rağmen Cizre’de hayat devam eder. Çocuklar oynar. Esnaf dükkânları açar. İnsanlar selam verir. Bu, sıradan bir durum değildir. Bu, köklü bir iradenin göstergesidir.Evet burası Seyitler şehridir. Teröristlerin üs olarak Cizre’yi seçmelerinin sebeplerinden biri de peygamberimize giden seyit damarını kesmek olmalıdır.”
Böyle bir giriş yaptı Cizre rehberimiz Abdülaziz Bilge. Kısaca Cüzre’yi tanımış olduk. Sonra da düştük peşine. Cizre kazan biz kepçe. Daracık sokaklardan geçiyoruz. Çarşıda esnafı selamlayarak ilerliyoruz yalumuza. Sokakların ve çarşının eskiliğinden Cizre’nin tarihinin ne kadar eski olduğunu anlıyoruz derken ulu camiye gelmişiz.
Anlatılanlardan ve gördüklerimizden anladığımız odur ki; Cizre geçmiş ile bugün arasında sıkışmış bir şehir değil, ikisini birlikte taşıyan bir şehir. Bir yanında Nuh Peygamber’in hatırası, seyitlerin taşıdığı o kadim damar; diğer yanında El-Cezeri gibi isimlerle inkişaf eden ilim… Ve bütün bunların üzerine, yakın zaman da teröristlerin açtığı derin yaralar.
Ama buna rağmen Cizre ayakta.
Yıkılmamış. Eğilmemiş. Vazgeçmemiş.
Hatırasını koruyan şehirler, yaralarına rağmen değil, yaralarıyla birlikte ayakta kalırlar.
ULU CAMİ
“Cizre Ulu Camii… Gürültüsü yoktur bu mâbedin. Kendini bağırarak anlatmaz. Sakin ve ağırbaşlıdır. İnsan bunu daha kapısında hisseder. İçeri girince, sıradan bir mekânda olmadığını anlarsın.
Bu caminin hikâyesi erken başlar. Rivayete göre, Hz. Ömer’in komutanlarından İyaz bin Ganem Cizre’yi fetheder (639). Bu yapı da o dönemde kiliseden camiye çevrilir. Böylece kökleri İslam’ın ilk yıllarına kadar uzanır.
Sonraki yüzyıllarda, özellikle Zengiler döneminde yeniden inşa edilir. Ve zamanla bugünkü hâlini alır. Cami, aynı zamanda bir merkezdir. Asırlar boyunca burada ilim halkaları kurulmuştur. Talebeler gelmiş, hocalar yetişmiştir. Cizre’nin ilim damarlarından biri burada yatar.
Cizre Ulu Camii, halkın değer verdiği, Cizre’nin en önemli ve en büyük camilerinden biridir. Asırlar boyunca sadece bir ibadet yeri değil, aynı zamanda bir ilim merkezi olmuştur. Pek çok âlim burada yetişmiş, önemli olaylara tanıklık etmiştir.
Sibernetik bilimin kurucusu olarak kabul edilen İsmail Ebuliz El Cezeri, bu camide eğitim görmüş ve birçok eserini burada yapmıştır. Cami kapısındaki tunçtan yapılmış iki başlı ejder figürlü tokmaklar ise zamanla Cizre’nin sembollerinden biri hâline gelmiştir. Bu tokmaklar 1969 yılında çalınmıştır. Günümüzde tokmakların biri Türkiye’de İstanbul’daki Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nde sergilenmektedir. Diğer tokmak ise Danimarka’nın başkenti Kopenhag’daki David Collection müzesinde bulunmaktadır.
Kısacası, Ulu Camii Cizrelilerin gönlünde mübarek ve mukaddes bir yer olarak yaşar. Cuma’yı. Burada kılmak için insanlar yarış ederler.
İçeri girince sütunlar dikkat çeker. Ama bu sütunlar sadece birer mimari unsur değildir. Yakın tarihin sessiz tanıklarıdır. Hendek olayları sırasında cami zarar görür. İçeride yangın çıkar. Sütunlar yanar. Bugün gördüğümüz sütunların çoğu o yangının izini taşır. Orijinal hâlinden sadece iki sütun bırakılmıştır. Diğerleri sıvanarak ayakta tutulmuştur. Bu detay, caminin hem geçmişini hem de direncini anlatır. Keşke o sütunlar öyle isli halleriyle bırakılsaydı. Daha anlamlı olurdu.
Minaresi de ayrı bir hikâye taşır Ulu Cami’nin. Taş işçiliği ince ve zariftir. Üzerindeki motifler dönemin sanat anlayışını yansıtır. Yaklaştıkça ustalığın sabrını görürsünüz. Bununla birlikte minarenin en dikkat çekici özelliklerinden biri, klasik silindirik formdan farklı olarak dört köşe (kare kesitli) bir yapıya sahip olmasıdır. Bu özellik, Artuklu mimarisinde yer yer görülen ve yapıya hem anıtsal hem de sağlam bir görünüm kazandıran bir tercihtir.
Avlusu geniştir. Sade ama huzurludur. Yazın gölge olur, kışın ise sığınak. Taş duvarlar serinlik verir. İnsan burada biraz durulur, dinlenir. Avlunun zemini çoğunlukla taş döşelidir; bu taşlar gün boyu güneşi emse de akşam serinliğini yavaş yavaş geri verir. Etrafını çeviren revaklar hem gölge sağlar hem de mekâna derinlik katar. Sütunların arasından süzülen ışık, günün saatine göre avluda farklı gölgeler oluşturur. Sessizlik burada daha belirgindir; dış dünyanın gürültüsü kalın duvarların ardında kalır. Zaman zaman hafif bir rüzgâr geçer, taş yüzeylere çarparak serin bir esinti bırakır. Bu avlu sadece bir geçiş alanı değil, aynı zamanda beklemenin, soluklanmanın ve içe dönmenin mekânıdır.
Cami, tarih boyunca birçok onarım görür. Yıkılır, toparlanır, yeniden ayağa kalkar. Bu yönüyle Cizre’ye benzer. Bütün darbelere rağmen ayakta kalmasını bilmiştir.
Ayrıca cami, Nuh Peygamber ile ilişkilendirilen kutsal alanlara da yakındır. Bu da burayı sadece bir ibadet mekânı olmaktan çıkarır; ziyaret edilen, hissedilen bir yer hâline getirir.
Cizre Ulu Camii’ne baktığınızda şunu görürsünüz: Bu yapı sadece geçmişi anlatmaz. Yaşananı da saklar. Yanmış sütunlar, sıvanmış izler… Hepsi bir şey söyler. Kısa, net ve derin. Tıpkı Cizre gibi.”
Böylesine anlamlı tarihî mekâna bir gölgelik yapmışlar, ama hiç yakışmamış. Keşke yapmasalardı. Yapının orijinaline uygun bir gölgelik yapmak o kadar mı zordu! Duvarı delerek monte etmişler. Tarihe tanıklık eden o duvar delinir de oraya gölgelik monte edilir mi, insanın içi sızlıyor. Bahçeye, yapının ruhuna daha yakın bir gölgelik yapılsa hem daha şık dururdu hem de göze batmazdı. Ufuk meselesi.
İçerideki sütunlar da ayrı bir mesele. Neden sıvanır o sütunlar? Sıvanınca daha sağlam mı oluyor? O izler, is izleri; yanık dokusu olduğu gibi kalsa daha çok şey anlatırdı. Bazen korumak isterken örtüyoruz nedense. Ehil olmamaktan kaynaklanan bir durum mudur yoksa hainlikten midir? Varın kararını siz verin.
Tarihle kurduğumuz ilişki de biraz böyle galiba. Ya aşırı müdahale ediyoruz ya da hiç dokunmuyoruz. Oysa mesele dengedir. Geçmişi korumak gerekir ama onu susturmadan yaşatabilmek lazımdır. Çünkü tarih, sadece korunacak bir hatıra değil; aynı zamanda konuşan, anlatan ve bugüne temas eden bir mirastır. Ona fazla müdahale ettiğimizde kendi sesini kaybettiririz; hiç dokunmadığımızda ise zamanın içinde sessizce yıpranmasına göz yumarız. Asıl olan, onu anlamaya çalışarak, ruhunu incitmeden ve olduğu hâliyle geleceğe taşıyabilmektir. Böyle yapıldığında tarih, donuk bir geçmiş olmaktan çıkar; yaşayan, nefes alan ve bize yön gösteren bir hakikate dönüşür.
MEM Û ZîN
Hedefimizde Mem û Zîn var. Yürüyoruz. Mezarlığın kenarından ilerliyoruz. Yol sessiz. Taşlar eski. Derken türbeye varıyoruz. Mem û Zîn… Kavuşamayan aşıkların türbesi. Ferhat ile Şirin gibi…Oldukça bakımsız olduğu her hâlinden belli. Ama yine de tamamen sahipsiz değil. Allah’tan bir hayırsever çıkmış da bahçenin bakımını üstlenmiş. Yaptığı işi severek yaptığını anlatıyor o hayırsever. Yüce gönüllü bir insan. En azından bu haliyle nefes alacak bir hâli var.
“Mem ve Zîn… Birbirini seven ama kavuşamayan iki âşık. Araya girenler vardır, engel olanlar vardır. En çok da Bekir(Beko). O da Zîn’i sever. Onları ayırmaktır maksadı. Fitne çıkarır, iki gencin arasını açar. Sonunda Mem zindana atılır. Orada can verir. Zîn bu acıya dayanamaz; o da canına kıyar.
Gördüğünüz gibi mezarları yan yanadır. Ama aralarında bir diken vardır. O diken, ayrılığı simgeler. Sevenleri ayıran engeli… Bekir’i. İnsan mezarların başında durunca bunu daha iyi anlıyor. Hikâye sadece bir aşk değil. Aynı zamanda hasretin, engelin ve geç kalmışlığın hikâyesi.
Cizre’de bu türbe sadece bir ziyaret yeri değil. Bir duygunun mekânı. Sessizce anlatıyor kendini. Kısa ama derin.
Ahmed-i Hanî bu hikâyeyi anlatır ama sadece bir aşk hikayesi olarak anlatmaz. İçine sabrı koyar. Sadakati koyar. Engelleri koyar. Ve biraz da insanın içindeki eksikliği… O na göre Mem û Zîn, sadece bir sevda hikâyesi değil, bir anlam hikâyesidir.“
Böyle aşklar kalmadı bugün. Kaldı da ben mi bilmiyorum. Bilen varsa söylesin. Oradan çıktık.
HZ. NUH CAMİİ: TUFANDAN KALAN MİRAS
Hedefimizde Hz. Nuh’un Türbesi ve İsmail Cezeri’nin mezarı var. Öğle ezanı da okunuyor. Önce Hz. Nuh Camii. Öğle ile ikindi namazımızı cemederek kıldık. Namazdan çıkınca cemaat boşalana kadar duvarın dibindeki bankın üzerine oturuverdik. İki de yaşlı amca var.
Sordum onlara, nerelisiniz?
“Cizreli.”
“Ya sen nerelisin?”
Denizliliyim ama Berlin’den geliyoruz.
“Ne yapmaya geldiniz?”
Burada İsmail Cezeri isminde birisi varmış, onu ziyaret etmeye geldik. Tanır mısınız?
“Hayır tanımıyorum, sen tanıyor musun?”
“Ben de tanımıyorum.” Cizre’de yaşıyorlar ama El Cezeri’yi tanımıyorlar. Caminin hocası Diyanet işleri Başkanlığı’nın tayin ettiği birisi. En azından İmam-Hatip Lisesi mezunu olmalıdır. Vaazlara ve hutbeye defalarca konu edilecek bir deha yatıyor orada. Ancak imamın cemaati El Cezeri’yi tanımıyor. Güler misin ağlar mısın?
Bu karşıdaki türbe kimindir.
„Hz. Nuh’un türbesidir. “
Ne zaman yapıldı biliyor musunuz?
„Bilmiyoruz. Ama çok ziyaretçisi vardır. Sandukası içindedir.”
Bu arada cemaat boşaldı, rehberimiz de geldi:
“Burası, Nuh Peygamber’e atfedilen bir kabir yeri olarak çok eski dönemlerden beri bilinir. İlk yapının ne zaman ve kim tarafından inşa edildiği belli değil. Ancak Müslümanlar buraya geldikten sonra burası sahiplenilmiş, düzenlenmiş, korunmuş ve bugünkü hâline getirilmiş. Bugün gördüğümüz hâli de tek parça değildir. Farklı dönemlerde onarım görmüş; beylikler gelmiş geçmiş, yöneticiler ilgilenmiş, hayırseverler katkı sunmuş. Yani ortada tek bir isim yok. Katman katman oluşmuş bir yapı var.
Bu türbe, yüzyıllar boyunca insanların sahip çıktığı, yaşattığı bir mekân. Bu da aslında burayı daha anlamlı kılıyor. İçine girebilirsiniz…”
Dışarıdan bakınca biraz tuhaf, yer yer göze ağır gelen bir türbe görüntüsü var. Hz. Nuh, insanlığın ikinci atası sayılır; buna rağmen yapının İznik çinileriyle kaplanmış olması insana garip geliyor. “Bu kadarı da olmaz” diye düşünmeden edemiyor insan. Mezopotamya taş cenneti. Yapsana o türbeyi de taştan. Madem yapılmış, en azından duvarlarında tufanı hatırlatan birkaç tasvir, birkaç iz olsaydı bari. O da yok. Vizyon olmayınca böyle oluyor. En azından Cezeri’nin gözünün önünde bari yapmasaydınız bu saygısızlığı.
Burası Hz. Nuh’a atfedilen bir türbe. İçeri girdiğinizde en çok dikkat çeken şey sanduka oluyor; çünkü alışılmış ölçülerde değil. Rivayetlere göre Nuh Peygamber’e atfedilen bu sandukanın uzunluğu yaklaşık 7–8 metre civarında. Bu sıra dışı uzunluk, ziyaret edenlerin ilk anda fark ettiği bir ayrıntı. Türbenin genel sadeliği içinde bu uzun sanduka, mekâna hem bir ağırlık hem de derin bir anlam katıyor; insan ister istemez anlatılan tufanı ve o büyük hikâyeyi düşünmeden edemiyor.
Ancak şunu da belirtmek gerekir: Hz. Nuh’un sandukasındaki o devasa ölçü, arkeolojik bir veriden ziyade tarihî ve dinî rivayetlere dayanır. Bu durum daha çok, onun uzun ömrüne ve temsil ettiği büyük şahsiyete atfedilen sembolik bir anlatımdır. Yine de türbeye girince o upuzun sanduka insanı durduruyor; kısa bir an bakıyoruz ama üzerine çok şey düşünüyoruz.
EL-CEZERÎ: UNUTULMUŞ BİR DEHA
Oradan merdivenlerle hemen arka tarafa geçiyoruz. Birkaç basamak, kısa bir yürüyüş ve ardından İsmail El-Cezerî’nin kabrindeyiz. İnsan ister istemez bir kıyasın içine düşüyor: Az önce Hz. Nuh Türbesi’ndeki o yoğun ihtimam ve sahiplenme duygusu, burada yerini derin bir tenhalığa bırakıyor.
Mezar sade. Fazlasıyla sade... Neredeyse fark edilmeden geçilecek kadar sıradan bir taş yığını gibi. Oysa El-Cezerî; sibernetiğin babası, mekanik biliminin öncüsü... Suyla çalışan devrimsel düzenekler kurmuş, bugünkü robotik teknolojisinin temellerini atmış bir deha. Ama mezarı tüm bu ihtişamdan uzak, mahzun bir sessizliğe bürünmüş.
İnsan kendine sormadan edemiyor: Bu fark neden? Bir peygambere gösterilen hürmet, neden insanlık tarihini değiştiren bir ilim adamından esirgeniyor? Belki de sorun, ilim insanlarının —özellikle de bu topraklara aitlerse— yeterince görünür kılınmamasıdır. Eğer El-Cezerî başka bir coğrafyada doğmuş olsaydı, bugün mezarının başında görkemli bir anıt, her köşesinde onun mekanik dehasını anlatan bir tanıtım alanı olurdu. Burada ise sadece sessiz bir köşe ve tozlu bir unutuluş var.
Bu da Cizre’nin bir başka gerçeği: Büyük isimlere sahip çıkmakta aynı hassasiyeti göstermiyoruz. Rehberimizin, "Cezerî daha iki sene önce müfredata girebildi," demesiyle hepimiz burulduk. Ama gruptan Niğmet Balcı gözyaşlarını tutamadı. "Ben El-Cezerî’yi ancak yıllar sonra buraya gelince mi tanıyacaktım? Yazıklar olsun bizi köklerimizle buluşturmayanlara!" feryadı, hepimizin içindeki o ortak sızıyı dile getirdi.
Mezarın hemen yanındaki kitapçıda onun eserlerini aradık ama bize kalmamıştı. Ya çok satıldığı için tükenmişti ya da "yok" satmaya mahkûm edilmişti. İsmail El-Cezerî ile sessizce vedalaşıp oradan ayrıldık. Sırada meşk divanının yapıldığı o kadim mekân var.
Cizre bize hem aşkı hem de ihmal edilmişliği aynı anda fısıldıyordu.
KIRMIZI MEDRESE
Kırmızı Medrese’nin önünde kısa bir mola verip mekân hakkında bilgi almaya başladık. Ancak o esnada ekranda ilahi söyleyen bir solistin sesi her yeri kaplamıştı; rehberimizin sesini duymak imkânsız hale gelmişti. Rehberimiz nazikçe sesin kısılmasını rica etti fakat kimse aldırış etmedi. Sonradan öğrendik ki meğer orada seslendirilen ilahiler ticari amaçla isteyene satılıyormuş. Ben de şahsen rica etmeme rağmen ilahiler yüksek perdeden çalınmaya devam etti. En sonunda yerimden kalkıp sert bir lisanla ikaz etmek zorunda kaldım ve ses ancak o zaman kesildi. Bu kadim mekândaki saygısızlığın bu derecesi gerçekten anlaşılır gibi değil; en azından sunum bitene kadar beklenebilirdi.
“Kırmızı Medrese, Cizre’nin sadece taşla değil, köklü bir ruhla inşa edildiğinin en somut nişanesidir. Burası sıradan bir yapı olmanın ötesinde; asırlar boyu Doğu’nun ilim havzalarından biri olmuş, Ahmed el-Cezerî’nin (Melayê Cizîrî) nefesinin sindiği mukaddes bir mekteptir. Burası hakikatin arandığı, ders halkalarının kurulduğu ve talebelerin olgunlaştığı bir merkezdir. Burada sadece zihnî bir tedrisat değil, aynı zamanda nefis terbiyesini esas alan bir "meşk" usulü vardır; yani her tekrarda biraz daha kemale erme yolculuğu…
Avluya girdiğiniz an, vakur bir sessizlik sizi karşılar. Kırmızı tuğlaların sıcaklığı ve mekânın dinginliği, dış dünyanın gürültüsünü susturup insanı kendi iç derinliğine davet eder. Burada ilim edeple harmanlanmış; bilgi sadece kağıda değil, bir "hâl" dili olarak kalbe nakşedilmiştir. Duvarlar, asırların hikmetini ve bu medreseden gelip geçen binlerce alimin ayak izlerini fısıldar gibidir.
Melayê Cezerî: Akıl ve Kalbin Rehberi
Birinci yüzyılın sonu ile 17. yüzyılın başlarında yaşayan Ahmed el-Cezerî, Cizre’nin mana iklimini yoğuran en kudretli şahsiyetlerden biridir. Diyarbakır’dan İmadiye’ye kadar dönemin en önemli ilim merkezlerinde tahsil görmüş bir allame olmasının yanı sıra; aklı kalple, felsefeyi duyguyla birleştiren dertli bir şairdir.
En büyük mirası olan Divan, ilahi aşkın Kürtçe lisanıyla yazılmış en zarif vesikasıdır. Dönemin hâkim dilleri olan Arapça ve Farsça yerine Kürtçeyi bir edebiyat ve tasavvuf dili olarak titizlikle kullanması, onu sarsılmaz bir dil öncüsü kılmıştır. Mevlânâ, Hafız-ı Şirazî ve Sâdi’den aldığı ilhamı kendi özgün yoluyla harmanlayarak, Ahmed-i Hânî gibi dev isimlere de rehberlik etmiştir.
Ters Kubbe: Öze Dönüşün Sembolü
Cezerî’nin kabri, medresenin en sükûnetli köşesinde, gösterişten uzak ama manası ağır bir noktadadır. Türbenin en dikkat çekici detayı, o meşhur iç bükey (ters) kubbe formudur. Rivayete göre talebeleri; hocalarının dünyevi şatafata tenezzül etmeyen duruşunu ve "fenafillah" mertebesini simgelemek için kubbeyi göğe yükselen bir kavisle değil, içeriye, yani öze doğru inen bir formda inşa etmişlerdir. Bu ters kubbe; dünyaya sırt dönmeyi, gösterişten kaçınmayı ve asıl hakikatin insanın kendi iç dünyasında gizli olduğunu anlatan sessiz bir semboldür.”
Kırmızı Medrese’den ayrılırken şunu derinden hissediyoruz: Bu şehir, muazzam bir ruh inşa etmiştir. Cezerî’nin şiirlerindeki o Allah’a uzanan aşk yolu, bu medresenin her köşesinde hala canlıdır. Cizre’de yürürken insan sadece kadim bir geçmişi değil, kendi iç sesini de dinlemeye başlıyor.
KESİKBAŞ TÜRBESİ
Kesikbaş Türbesi, Cizre sokaklarında yürürken aniden karşınıza çıkan, alışılagelmişin dışında bir durak. Tam yolun ortasında... Yanından öylece geçip gitmek mümkün değil; sanki şehir size "Dur ve bak," diyor. İlk bakışta insanı şaşırtıyor: Neden burada? Neden yolun tam kalbinde? Ancak Cizre’de bazı şeyler konumunda değil, hikâyesinde saklıdır.
Rehberimiz o meşhur rivayeti anlatmaya başlayınca taşlar yerine oturuyor: “Kesikbaş, bir savaş sırasında başı gövdesinden ayrıldığı hâlde mücadelesini bırakmayan bir yiğittir. Başını koltuğunun altına alıp çarpışmaya devam eder ve tam burada, bugün türbesinin olduğu noktada son nefesini verir.” Bu anlatı sadece epik bir hikâye değil, halkın hafızasına nakşedilmiş derin bir sadakat ve cesaret sembolüdür.
Türbenin kendisi oldukça mütevazı; ne görkemli bir kubbesi var ne de şatafatlı süslemeleri. Ancak bulunduğu yer, onu şehrin en dikkat çekici noktalarından biri yapıyor. Yolun ortasındaki bu vakur duruş, o kadim hikâyeyi her gün yeniden hatırlatıyor. Modern hayatın akışı içinde bu türbe, bir "yavaşlama durağı" görevini üstlenmiş. Gelip geçenler ister istemez adımlarını yavaşlatıyor, bir anlığına durup dua ediyor ve sonra yoluna devam ediyor.
Cizre’de böyle çok durak var; anlatısı kısa, ama bıraktığı iz bir ömürlük...
DENGBÊJ
Cizre’nin kalbinde, zamanın ve sözün harmanlandığı o meşhur Meşk Meclisi’ndeyiz. Buraya "Âşıklar Meclisi" de deniyor; asırlık dengbêj geleneğinin hâlâ nefes aldığı, çayın hep taze, kelamın hep diri olduğu bir makam burası. İçeri girmek için ayakkabılarınızı dışarıda, telaşınızı ise kapı eşiğinde bırakmanız gerekiyor. Bizim şansımıza o gün meclis sessizdi; âşıklar bir cenaze merasimi için gitmişlerdi. Biz de duvarlardaki siyah beyaz fotoğrafları, o derin bakışlı ustaları seyretmekle yetindik. Tam çıkarken âşıklardan birine rastlasak da vaktimiz meşke müsaade etmedi. Yine de rehberimiz Abdülaziz Bilge’den, bu kadim "Dengbêjlik" geleneğinin ruhunu dinledik.
“Dengbêj; kelime anlamıyla "ses veren", "söz söyleyen" demek. Ancak o, sadece bir şarkıcı değil; bir anlatıcı, bir halk tarihçisi ve canlı bir hafızadır. Saza, enstrümana ihtiyaç duymaz; gücü sesinden ve belleğinden gelir. Aşkı, göçü, savaşı ve ayrılığı yazmadan, saatlerce süren destanlarla anlatır. Bu gelenek, yazının değil, mutlak bir hafızanın eseridir. Usta söyler, çırak meşk ederek öğrenir; hata yapılırsa usta düzeltir ve böylece zincir kırılmadan nesillere aktarılır. Her dengbêjin bir üslubu vardır; kimi yürek yakar, kimi hızla akar ama hepsinin sözünde tarihin sessiz çığlığı gizlidir.
SEYİTLİK MAKAMI VE KAYBOLAN HASSASİYET
Cizre’nin zamanı durduran, eski evlerle örülü dar sokaklarında ilerleyerek Seyitler Mahallesi’ne varıyoruz. Burada "Seyitlik", sadece bir unvan ya da hitap şekli değil; Hz. Peygamber’in mübarek soyuna duyulan o köklü ve sarsılmaz hürmetin ete kemiğe bürünmüş halidir. Ancak rehberimiz Abdülaziz Bilge’nin anlattıkları, bu makamın sadece bir miras değil, aynı zamanda ağır bir mesuliyet olduğunu da hatırlatıyor.
Eskiden bu mukaddes unvanın ağırlığını korumak için çok sıkı bir süzgeç, manevi bir denetim mekanizması varmış. "Ben seyidim" demekle bu kapıdan geçilmez; mahalle meydanındaki o sembolik işaretin önünde çetin bir imtihana durulurmuş. Sadece o silsileye (soyağacına) vakıf olanların bilebileceği gizli dualar, ailevi sırlar ve şifahi silsile kayıtları tek tek sorgulanırmış. Sahteliğin barınamadığı, hakikatin ise hakkıyla tescillendiği bu edep kapısı, unvanın itibarını asırlarca muhafaza etmiş.
Bugün o sessiz sembolün önünde dururken, rehberimizin şu sözleri rüzgâra karışıp içimizi burkuyor: “Eskiden bu hassasiyet bir değeri, bir ruhu korumak içindi; şimdilerde ise o titizlik, sadece bu kadim taşların üzerinde asılı kalan buruk bir hatıradan ibaret...”
DİCLE’NİN ŞEHRİ: HAYATIN KAYNAĞI
Selamlaştığımız yaşayan seyitlerle vedalaşıp adımlarımızı İç Kale’ye, Dicle’nin o serin ve hayat veren nefesine doğru çeviriyoruz. “Dicle Nehri, Cizre için aleladde bir su kütlesi değildir; o, bu şehrin asıl mimarı, can damarı ve hafızasıdır. Şehri besleyen, toprağı uyandıran odur. Cizre’nin meşhur narını, ballı hurmasını ve bereketli üzümünü Dicle’nin bu kadim suyu tadına kavuşturur.
Eski zamanlarda Dicle, üzerinde kalleklerin (şişirilmiş derilerden yapılan sallar) süzüldüğü devasa bir su yolu, bir ticaret şeridiydi. Cizre ise bu nehir yolu üzerindeki en kilit durak, doğu ile batının su üzerinden buluştuğu görkemli bir limandı. Nehir, sadece mal değil; kültür, dil ve insan taşımıştı buralara.”
Nehrin üzerine bir gerdanlık gibi uzanan köprüye ulaştığımızda, durup Cizre’yi bir de buradan, Dicle’nin üzerinden seyrediyoruz. Altımızdan akıp giden suya bakınca şehrin gerçek ritmini daha iyi kavrıyor insan. Dicle akıyor, zaman geçiyor, yüzler değişiyor; ama Cizre o kadim ruhunu, suyun bereketi ve dengbêjlerin sözüyle ilmek ilmek korumaya devam ediyor.
“Dicle üzerindeki köprüler, en az nehrin kendisi kadar bu şehrin kaderini tayin etmiştir. Bugün kalıntılarını hüzünle seyrettiğimiz eski Cizre Köprüsü, 12. yüzyıl Artuklu işçiliğinin en zarif örneklerinden biridir. Hatta köklerini Abbasilere kadar götüren kaynaklar vardır. Bu köprü sadece bir geçiş yolu değil; kervanların nefes aldığı, ticaretin kalbinin attığı ve Cizre’yi bölgesel bir merkez haline getiren stratejik bir düğüm noktasıdır.
Zamanın hoyratlığına ve suların debisine dayanamayıp yıkılsa da bugün sadece ayakları kalan o köprü, bize şunu fısıldar: Dicle hayat verir, köprü ise yol verir; ikisi birleşince Cizre büyür. 12. yüzyılda bu devasa köprüleri inşa eden o büyük vizyonu düşündükçe, 20. yüzyılda Boğaz köprülerine karşı çıkan siyasetçilerin kafa yapısını anlamak gerçekten güçleşiyor. Tarih bazen ileriye değil, maalesef geriye doğru akıyor.
Dicle’nin kıyısında yürürken o meşhur söz çınlıyor kulaklarımızda: “Kenar-ı Dicle'de bir kurt aşırsa koyunu, gelir de adl-i İlahi sorar Ömer'den onu.” İşte o mesuliyetin, o ağır adaletin bahsi geçen nehri, meğer tam da önümüzde duran bu Dicle’ymiş...
ZİRVEDEKİ MOLA: HAKKÂRİ YOLUNDA
Geç saatte otele dönüp Cizre’nin altını üstüne getirdiğimiz o yoğun günün yorgunluğunu attık. Sabah erkenden Hakkâri’ye doğru yola koyuluyoruz. Cizre’den ayrılıp Gabar Dağları’nın büyüleyici manzarasına karşı tırmanışa geçiyoruz. Yol, coğrafyanın sertliği nedeniyle hız yapmaya elverişli değil; zaten bu manzara da hızla geçilecek gibi değil.
Şırnak’tan geçiyoruz. Cizre ile kıyaslayınca daha küçük bir yerleşim olarak kalıyor; il oluşu muhtemelen tamamen stratejik bir gereklilik. Şırnak’ı geride bırakıp dağın zirvesine doğru tırmanırken, rakımın 3647’ye vardığı söylenen o keskin noktada, soldaki dinlenme tesisinde mola veriyoruz. Bulutların üzerindeyiz; önümüzde bir saatlik bir dinlenme ve Hakkâri’nin gizemli coğrafyasına doğru uzun bir yol var.
Tırmanışın yorgunluğunu, o bulutlara komşu dinlenme tesisinde enfes bir sofrayla atıyoruz. Masaya önce buharı üstünde, mis kokulu paçası olmayan kelle çorbası geliyor; ardından çıtır çıtır lahmacunlar... Yanındaki o koyu kıvamlı, tam kıvamında mayalanmış yoğurt ise tam bir ziyafet tamamlayıcısı. Bu rakımda, bu manzara eşliğinde yediğimiz yemeğin tadı uzun süre damağımızdan silinmeyecek cinsten. Karnımızı doyurup ruhumuzu da bu eşsiz dağ havasıyla tazeledikten sonra yeniden yola koyulma vakti.
Önümüzde şimdi hırçınlığıyla meşhur Zap Suyu’nun eşlik edeceği, Hakkâri’nin o sarp ama mağrur coğrafyası var.
Hakkâri yolculuğumuzda, her kıvrımında başka bir hikâye barındıran Zap Suyu’nun kenarından, o derin vadilerin arasından geçeceğiz. Belki bir sonraki durağımız, manevi iklimiyle tüm bölgeyi kuşatan Seyit Taha-i Hakkâri Hazretleri’nin huzuru, belki de taş işçiliğinin zarafetiyle zamana meydan okuyan Hakkâri Meydan Medresesi olacak. Coğrafya sertleştikçe hikâyeler derinleşiyor, yol bizi içine çektikçe Cizre’nin sıcaklığından Hakkâri’nin vakur yalnızlığına doğru sürükleniyoruz.
ÇIĞ DÜŞÜYOR ÖNÜMÜZE!
Dağlar bembeyaz bir örtüyle kaplı; "dağları delerek yol alıyoruz" desek inanın mübalağa etmiş olmayız. Selahattin Demirci, bu eşsiz manzarayı görünce çocuksu bir heyecanla, "Şurada durup biraz kar topu oynayalım, fotoğraf çekelim," teklifinde bulundu. Teklif cazipti ama duracak münasip bir yer bulmak ne mümkün...
Tam o esnada, "Buralarda yukarıdan çığ düşebilir," uyarısı ağzımızdan dökülür dökülmez, sanki tabiat bizi duymuş gibi devasa bir kar kütlesi gürültüyle önümüze inmesin mi! Bir anda hepimizin nefesi kesildi, araçta korku dolu çığlıklar yükseldi. Kaptanımız Celal, maharetle direksiyonu kırıp çığın ucundan sıyrılmaya çalıştı ancak karın azizliğine uğradık. Aracımız, o meşhur "Umurlu eşeği" gibi kontrolsüzce sağa doğru kaymaya başladı. Tehlike artık kapımızdaydı ve uçurumla aramızda sadece ince bir çizgi kalmıştı.
Tam umutların tükendiği noktada, bir kurtarıcı gibi yol açıcı kepçe çıkageldi. Meğer ileride bir gözetleme kulesi varmış; oradan yolu ve çığ bölgelerini saniye saniye izliyorlarmış. Bizi fark eder etmez imdadımıza yetişmişler. Kepçe, aracın arkasına geçip kepçesine doldurduğu karla bizi destekleyerek itmeye başladı. O itişle birlikte kardan kurtulup güvenli zemine ulaştık.
İşin en tuhafı, kurtulduğumuz an yaşananlar... Selahattin Bey ve arkadaşlar, az önceki dehşeti unutmuş gibi hemen aşağı iniyorlar. Yeni bir çığ riskine, üzerimize her an inecek kar kütlelerine aldırış etmeden fotoğraf çekmeye, kar topu oynamaya başlıyorlar. Ölümle burun buruna gelmenin verdiği o tuhaf rahatlama mı, yoksa karın o çocuklaştıran büyüsü mü bilinmez; kimse tehlikeyi hissetmiyor. Sadece heyecan, sadece o saf çocukluk neşesi kalıyor geriye.
HOŞAP KALESİ
Çocuklar gibi şendik. Sanki az önce o devasa kar kütlesinin altında kalma tehlikesiyle burun buruna gelen, ölümle randevulaşan biz değildik. Korkudan dumura uğramış duygularımız, yerini bir anda çocuksu bir neşeye ve taptaze bir hayata tutunma arzusuna bırakmıştı. Karın o temiz beyazlığı, sanki tüm gerginliğimizi silip süpürmüştü. Karlar içinde yuvarlanıp fotoğraflar çektikten sonra tekrar yola koyulduk ve bir süre sonra o görkemli silüetle karşılaştık: Hoşap Kalesi.
Hakkâri yolunda, sarp kayalıkların üzerine bir kartal yuvası gibi tünemiş bu kale, insanı daha ilk bakışta Orta Çağ’ın derinliklerine götürüyor. Planımız içinde yoktu kale. Yunus İnci teklif etti ve biz de onayladık. "Hoşap" ismi, Farsça "Hoş-âb" yani "Güzel Su"dan geliyormuş; kalenin hemen dibinden süzülen suyun bereketi ismine de sirayet etmiş.
“1643 yılında Mahmudi Süleyman Bey tarafından bugünkü görkemine kavuşturulan bu kale, aslında bölgenin en güçlü yerel beyliklerinden birinin, Mahmudi Beyliği’nin yönetim merkeziymiş. Kapısına vardığımızda o meşhur demir kapı ve üzerindeki aslan kabartmaları bizi karşıladı. Kapı kilitliydi. Yağmur da başlamıştı yağmaya.
Kalenin içinde sadece bir askeri üs değil, bir yaşam alanı varmış; hamamlar, cami, zindanlar ve harem odaları varmış... Hepsi o sarp kayanın doğal yapısına öyle bir ustalıkla yerleştirilmiş ki, taşın ve iradenin zaferini burada çıplak gözle görebilirmişiz. Aşağıdaki düzlüğe ve nehre bakan o vakur duruşuyla Hoşap, yüzyıllardır hem gelip geçeni selamlıyor hem de "Burada benden habersiz kuş uçmaz," diyormuş.
Devam edecek
