MİRAÇ: GÖĞE ÇIKMAK MI, YERDE KALABİLMEK Mİ?

 MİRAÇ: GÖĞE ÇIKMAK MI, YERDE KALABİLMEK Mİ?

Rüştü Kam

14 Ocak 2026 – Berlin

Miraç gecesi anlatılırken çoğu zaman gözümüz göğe çevrilir.

Kaç kat sema geçildiği, kimlerle görüşüldüğü, neyin nasıl olduğu konuşulur.

Anlatı büyüdükçe gerçekler geri çekilir.

Oysa asıl soru şudur: Miraç neden anlatıldı?

Bu soruyu sormadan Miraç’ı anlamak mümkün değildir. Çünkü Miraç, zafer günlerinin kutlanışı değil; tükenmişliğin eşiğine gelmiş, yorulmuş bir insana verilen moral desteğidir.

Peygamberliğin Mekke dönemi tam on üç yıl sürdü.

Kocaman bir on üç yıl…

Ve bu uzun sürenin sonunda davete icabet eden insan sayısı yaklaşık iki yüzdü. Üstelik bu küçük topluluğun büyük kısmı kölelerden, kimsesizlerden, toplumun en alt tabakalarından oluşuyordu. Kurtuluş umuduyla Hz. Muhammed’in çağrısına kulak vermişlerdi.

Bu on üç yılın sonunda:

Ne bir şehir kazanılmıştı,

ne bir düzen kurulmuştu,

ne de Mekke’de güç dengeleri değişmişti.

Bugünden bakınca “zafer yürüyüşü” gibi görünen o yol, o günün içinden bakıldığında yorgun, yalnız ve kırık umutların yürüyüşüydü.

Hz. Muhammed’in Taif yolculuğu bu kırılmanın en sert anıdır. Ambargodan yeni çıkmışken, bin bir umutla yola koyulur. “Hiç değilse akrabalarım var” diyerek gider Taif’e. Ama taşlanarak döner. Mekke’ye yeniden girişini ise bir kefil sayesinde yapabilir. O kefil Mut‘im b. Adiy’dir. Müşriktir; ama ahlâklıdır.

Bu tarihî detay bile başlı başına bir ders niteliğindedir.

Yanında artık ne Hatice vardır ne Ebû Tâlib.

Korumasızdır.

Kimsesizdir.

Bunalmıştır.

Hendek’te yaşanacak sıkışmışlığın benzeri, burada ruhunu kuşatır. Neredeyse Allah’ın varlığını sorgulamaya başlayacaktır. İnsanî bir eşikte durur. Tam bu noktada, İsrâ—gece yürüyüşü ile yeniden ayağa kalkar.

İşte Miraç anlatısı tam bu ruh hâlinin ardından gelir.

Burada durmak gerekir. Çünkü soru artık şudur:

Bu gecede gerçekten göğe çıkılan fiziksel bir yolculuk mu anlatılmaktadır, yoksa yerde ilerlemekte zorlanan bir peygambere açılan yeni bir pencere midir?

Kur’an bu konuda son derece temkinlidir.

Bir “gece yürüyüşünden” söz eder. “Kulu Muhammed’i, bir gece, kendisine ayetlerimizden bir kısmını göstermek için Mescid-i Haram’dan, çevresini bereketlendirdiğimiz Mescid-i Aksâ’ya yürüten Allah, her türlü eksiklikten münezzehtir.” (İsrâ, 17/1)

Detaylara girmez.

Kat kat gökleri, uzun tasvirleri, hikâyeleşmiş sahneleri özellikle anlatmaz.

Bu bir eksiklik değil, bilinçli bir tercihtir.

Çünkü Kur’an için önemli olan bu yürüyüşün nasıl olduğu değil, peygamberine ne söylediğidir.

İslam itikadı, imanı, masalsı anlatılara bağımlı hâle getirmez. İman; akla, sorumluluğa ve hayata yaslanır. Bu nedenle Miraç’ı ayrıntılı bir gök seyahati gibi sunmak, onu inancın merkezine yerleştirmek itikadî savrulmaları beraberinde getirebilir.

Rivayetlerde anlatılan gece yürüyüşü, tarihsel bağlamda okunduğunda sembolik bir dildir. Bu dil, peygamberin yalnız olmadığını; kendisinden önceki vahiy geleneğinin kopmadığını, yolunun meşru ve evrensel olduğunu anlatır.

Asıl söylenen şudur:

Peygamberin morale ihtiyacı vardı.

Yeniden motive olmaya, yeniden ayağa kalkmaya, sevgiye, sevgiliye, anlam kurmaya ihtiyacı vardı.

Ve bu gece yürüyüşü ona şunu fısıldıyordu: “Göklerde gördüğün umut, yerde kurulmadıkça anlamlı değildir.”

Rüyalarda gösterilenler, vizyonlar, semboller…

Hepsi tek bir hedef içindir: Yeryüzünde başarılacak olanlar için.

Gece yürüyüşü (Miraç), bu anlamda bir kaçış değil; bir kaçış teklifinin reddidir.

Yaratıcı ona “Göğe sığın” demez.

“Yerde yürümeye devam et” der.

Nitekim kısa süre sonra Medine kapısı aralanır. Gerçek başarı gökte değil, toplum kurma iradesinde ortaya çıkar.

Bugün Miraç’ı yeniden düşünmeye ihtiyacımız var. Göğe kaçmak için değil, yeryüzünde sorumluluk almak için. Adaletsizlik karşısında susmamak, zulme alışmamak, umudu kaybetmemek için.

Dünyanın bu karanlık günlerinde, insanlığa yeniden bir yön göstermek için…

Miraç, göğe çıkmak için değil; yere düşmemek için, anlatılmıştır. Ve belki de en dürüst cümle şudur: Gece yürüyüşü anlatıldı, çünkü Peygamber de insandı.

Yoruldu.

Yalnız kaldı. Ama O vazgeçmedi. Mevlası O’na omuz verdi ve yoluna devam etti.

ÖLÜM GERÇEĞİ 2026

 

HAYATI TERSTEN YAŞAMAK; HAFTANIN HUT BESİ

RÜŞTÜ KAM

9.01.2025 BERLİN

 

Aziz kardeşlerim,
Yüce Rabbimiz Kur’ân-ı Kerîm’de buyuruyor ki:
“Her nefis ölümü tadacaktır.” (Âl-i İmrân, 185)

Bu ilahi hüküm, insanlığın ortak kaderidir. Doğumla başlayan yolculuk, mutlaka ölümle son bulur. Ne gençlik bu yazgıyı geciktirir ne güç onu durdurur ne de makam onu unutturur. Peygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) bu gerçeği bize şöyle hatırlatır:
“Lezzetleri yok eden ölümü çokça hatırlayınız.” (Tirmizî)

Bu hakikat yalnızca Kur’ân’da değil, insanlığa gönderilmiş önceki kutsal metinlerde de açıkça ifade edilmiştir. Tevrat’ta insanın yaratılışı ve sonu şöyle anlatılır:
“Topraktan geldin, toprağa döneceksin.”
(„Denn Staub bist du, und zum Staub kehrst du zurück.“ – 1. Mose / Genesis 3,19)

İncil’de ise Hazreti İsa (aleyhisselâm) insanı şu sözlerle uyarır:
“İnsana bütün dünyayı kazanıp da ruhunu kaybetmesi ne fayda sağlar?”
(„Was hülfe es dem Menschen, wenn er die ganze Welt gewönne und nähme doch Schaden an seiner Seele?“ – Matthäus 16,26)

Demek ki ölüm, yalnızca bir dinin değil, bütün insanlığın üzerinde birleştiği kaçınılmaz bir gerçektir. Şimdi dinleyeceğimiz metin, bu gerçeği alışılmışın dışında bir dille, hayatı tersinden anlatarak bize hatırlatmaktadır. Tebessüm ettiren bu satırların ardında derin bir ibret gizlidir.

Yaşamın en tatsız tarafı sona eriş şeklidir…

Şüphesiz ki yaşamı tersten yaşamak daha güzel, hatta mükemmel olurdu.

Nasıl mı?

Cami’de uyanıyorsunuz.

Bir tahta sandık içerisinde, herkes karşınızda saf durmuş, iyiliğinize dua

ediyor ve tüm haklar helal edilmiş vaziyette tabuttan doğruluyorsunuz,

yaşlı, olgun, ve ağırbaşlı olarak.

Herkes etrafınızda, büyük bir itibar, iltifatlar, çocuklar torunlar hepsi

hazır.

Arabanıza kurulup evinize gidiyorsunuz.

Doğar doğmaz devlet size maaş bağlıyor, aylık veya üç ayda bir maaşınızı

alıyorsunuz. Ne güzel, hazır maaş, hazır ev…

Altmışlı yaşlara kadar garanti, huzur içinde yaşıyorsunuz.

Sağlığınız gittikçe düzeliyor, kaslar güçleniyor, kuvvetleniyorsunuz.

Bir gün çalışmak istiyorsunuz ve işe ilk başladığınız gün size hoş geldin

hediyesi olarak bir plaket ve altın kol saati veriyor patronunuz.. ve

genel müdürlük veya bunun gibi yüksek bir makamdan tecrübeli bir insan

olarak ise başlıyorsunuz.

Herkes karsınızda el pençe divan…

Vücudunuzda da bazı hoşa giden hareketler de başlıyor.

Gittikçe zayıflıyor forma giriyorsunuz.

Diğer hormonal aktiviteler artıyor, fevkalade…..aman ne güzel günler

başlıyor… derken bir gün patron size artık üniversiteye gitsen daha iyi

olur diyor.

Bu arada babanız ortaya çıkmış, ‘fazla çalıştın’ diyor ‘artık eve dön, işi

bırak, okumaya basla, harçlığın benden olsun…’

Keyfe bakar mısınız?

Okuduğunuz dersler gittikçe kolaylaşıyor. Ekmek elden, su gölden bir dönem

başlıyor.

Partiler, diskotekler, kızların sayısı artıyor.

Derken anne ve babanız sizi götürüp getirmeye başlıyor, araba kullanma

derdi de yok artık….

Günün birinde sizi okuldan da alıyorlar, ‘evde otur, keyfine bak,

oyuncaklarınla oyna’ diyorlar.

Mamanız ağzınıza veriliyor, zaman zaman altınızı bile temizliyorlar, hatta

bu durum alışkanlık yaratıyor ve hiç tuvalet kullanmamaya başlıyorsunuz.

Derken anneniz bir gün size süt verme kararını alıyor ve başka bir keyifli

dönem başlıyor.

Mama artık her yerde, her an ve en taze şeklinde hazır.

Bir gün karanlık ılık ve sıcak bir ortama giriyorsunuz. Beslenmek için

ağzınızı açmaya dahi gerek yok, bir kordondan besleniyor, sıcacık,

yumuşacık, gürültü ve patırtısız bir ortamda yaşıyorsunuz.

Küçülüyor, küçülüyor, ufacık bir hücre halini alıyorsunuz.

Veeeeee….

En güzeli deeee……

Günün birinde müthiş keyifli bir geceyle hayatınız bitiyor…

Can Yücel

 

Aziz kardeşlerim,
Bu anlatım bize şunu fısıldar: İnsan hayatı ileriye doğru değil, farkında olmadan sona doğru yaşanır. Güç azalır, beden zayıflar, kalabalıklar seyrelir. Kur’ân bu gerçeği şöyle özetler:
“Bu dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden ibarettir.” (Hadîd, 20)

İncil’de de aynı geçiciliğe dikkat çekilir:
“Dünya ve onun tutkuları geçip gider.”
(„Und die Welt vergeht mit ihrer Lust; wer aber den Willen Gottes tut, der bleibt in Ewigkeit.“ – 1. Johannes 2,17)

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) ise bu geçicilik karşısında insanın ne yapması gerektiğini şöyle bildirir:
“Akıllı kişi, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için çalışan kimsedir.” (Tirmizî)

Hayatı tersten yaşamak bir hayaldir; fakat ölümü hatırlayarak yaşamak mümkündür. Asıl mesele tabuttan doğrulmak değil, tabuta girmeden önce nasıl bir hayat sürdüğümüzdür. Çünkü ölüm bir son değil, ilahi adaletin başladığı bir eştir. Tevrat’ta bu gerçek şu sözlerle ifade edilir:
“Tanrı, gizli olsun açık olsun, yapılan her şeyi yargıya getirecektir.”
(„Denn Gott wird jedes Werk vor Gericht bringen, samt allem Verborgenen, es sei gut oder böse.“ – Prediger / Kohelet 12,14)

Öyleyse geliniz, ölümü korkulacak bir karanlık değil; hayatı ölçülü ve anlamlı kılan bir uyarı olarak görelim. Ölümü unutan savrulur; ölümü hatırlayan ise istikamet bulur. Rabbimizden niyazımız şudur ki, son nefesimiz imanla, hesabımız kolay, akıbetimiz hayır olsun.

“Ey huzura ermiş nefis! Rabbine dön; O senden razı, sen O’ndan razı.”
(Fecr, 27–28)

Aziz kardeşlerim,
Ölüm; insanın en çok bildiği ama en az hazırlandığı hakikattir. Kur’ân bize açıkça haber verir: “Her nefis ölümü tadacaktır.” (Âl-i İmrân, 185) Buna rağmen insan, sanki hiç ölmeyecekmiş gibi yaşar; sanki hesap yokmuş gibi savurur ömrünü. Oysa ölüm, vakti gelince ne gençliğe bakar ne sağlığa ne de planlara… Bir sabah kalbine düşer, bir gece nefesine ilişir. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) buyurur ki: “Kul, kabre konulduğunda onu yalnız üç şey takip eder: Ailesi, malı ve ameli. Ailesi ve malı geri döner, ameli onunla kalır.” (Buhârî, Müslim) İşte o anda insan anlar ki, ömrü boyunca sahiplendiklerinin hiçbiri kendisine ait değildir. Ölüm acıtır; çünkü alışkanlıkları koparır, gururu ezer, maskeleri düşürür. Ama asıl yakıcı olan ölüm değil, hesap günü için boş bir dosyayla huzura çıkmaktır. Kur’ân’ın uyardığı gibi: “O gün ne mal fayda verir ne evlat; ancak Allah’a selim bir kalple gelen kurtulur.” (Şuarâ, 88–89)

Aziz kardeşlerim,
Düşünün: Doğduğumuz gün belli değil, öleceğimiz gün gizlidir; fakat öleceğimiz gerçeği kesindir. Dünya dediğimiz şey, aslında uzun sandığımız kısa bir bekleme salonudur. Üzerine titrediğimiz her şey; bir gün başkasının elinde, bir gün başkasının dilinde, bir gün de başkasının mirası olacaktır. İnsan, “benim” dediği ne varsa hepsini ödünç taşır. Kur’ân’ın ifadesiyle “Dünya hayatı aldatıcı bir metadan ibarettir.” (Âl-i İmrân, 185)
Bugün uğruna kavga ettiğimiz şeyler, yarın mezar taşımıza yazılmayacaktır. Ölüm, inkâr edilemeyen tek gerçektir; çünkü onun alternatifi yoktur. Her şey tartışılabilir, her şey ertelenebilir; fakat ölüm ne inkâr edilir ne de pazarlık kabul eder. İnsan, dünyayı ciddiye aldıkça kaybeder; ölümü ciddiye aldıkça kazanır. Çünkü bu hayatta kesin olan tek şey, bu hayatın kesin olmadığıdır.

Aziz kardeşlerim,
Dünya; insana “kalıcıyım” yalanını fısıldayan geçici bir duraktır. Bugün adına hayat dediğimiz şey, gerçekte ölümün geciktirilmiş ilanıdır. Nefes alıp veriyor olmak yaşamak değil; sadece mühlet almaktır. İnsan, farkında olmadan her gün ömrünü değil, ölümüne kalan süreyi tüketir. Ne kadar yaşadığımız değil, neye hazırlandığımız sorulacaktır. Çünkü bu dünya, sevap da üretir günah da; fakat hiçbir şeyi saklamaz. Her iz kayda geçer, her tercih karşılık bulur. Ölüm geldiğinde hayat bitmez; sadece mazeretler biter. O gün, susmak bile bizim tercihimiz olmayacaktır.
Dünya susar, insan susar; hakikat ise konuşur.
Mevla’m acısız- sıkıntısız hayırlı bir ölün nasip etsin. Amin

HACC CE UMRE

  

 

HACC ve UMRE İBADETİNİN SESSİZ ÇIĞLIĞI: İBADET AHLÂKTAN BAĞIMSIZ OLABİLİR Mİ?

 

Rüştü KAM
01.01.2026 / BERLİN

 

“Kendileri için birtakım faydalara şahit olsunlar…”
Kur’an böyle diyor, Hac’dan söz ederken.
Ayetin ortasında, sanki küçük bir ayrıntıymış gibi duran ama aslında bütün yükü sırtlanan bir ifade bu. Tesadüf değil. Ayetin omurgası.

“Li-yeşhedû menâfi‘a lehum…”
Yani: Kendileri için birtakım faydalara tanıklık etsinler.

Dikkat edin; ayet “sevap kazansınlar” demiyor.
“İbadet etsinler” demiyor.
“Uhrevî bir karşılık elde etsinler” hiç demiyor.

Kur’an burada bilinçli bir kelime seçiyor: Menâfi‘.
Fayda. Çıkar. Yarar.
Üstelik soyut değil; somut.
Üstelik sadece bireysel değil; toplumsal.
Ve daha da önemlisi: Çoğul. Sınırlandırılmamış. Yoruma açık.

Bu ne demek?
Hac, insana ve topluma gerçek bir fayda üretmelidir demek.

Yetmiyor. Ayet bir de “şahit olsunlar” diyor.
“Sahip olsunlar” değil.
“Elde etsinler” değil.
Şahit olsunlar.

Yani görsünler.
Yaşasınlar.
Tanıklık etsinler.
Sonra dönüp bunu dünyaya taşısınlar.

Demek ki hac, seyredilen bir ritüel değil. Dönüştüren bir tecrübe. İnsanı, toplumu ve hatta tarihi etkileyen bir karşılaşma.

Tarihte böyleydi zaten.
İlk dönemlerde hac; kabileler arası barış zeminiydi.
Silahların sustuğu, kan davalarının askıya alındığı bir zaman ve mekândı.
Ticaretin, dolaşımın, haberin, bilginin merkezlerinden biriydi.
Adaletin ve güvenliğin, hiç değilse geçici de olsa, tesis edildiği bir alandı.

Müslüman olan da olmayan da orada şunu öğrenirdi: Birbirine zarar vermemeyi. Sözleşmeye sadakati. Birlikte yaşamayı.

Peki bugün?

Bugün hac, politik olarak denetimli.
Ekonomik olarak tekelleştirilmiş.
Ahlâkî ve toplumsal üretimi büyük ölçüde sınırlandırılmış bir yapı.

Orada, zulüm konuşulamıyor. Ümmetin ortak yarası dile getirilemiyor.nMazlumun sesi duyulmuyor, duyurulamıyor. Orada insanlığa örnek olacak bir ahlâk sahnesi kurulamıyor.

O zaman ayetin sorusu dönüp bize bakıyor: Hangi faydalara şahit olunuyor?

Şunu açık söylemek gerekir:
“Bugünkü hac ayetin maksadını karşılamıyor” demek, ayeti inkâr etmek değildir.
Aksine, ayeti ciddiye almak ddemektir.

Asıl sorun şudur:
Haccın “fayda” boyutunu tamamen içe kapatıp, onu yalnızca “kişisel sevap” hesabına indirgemek.

Kur’an buna izin vermez.

Çünkü Kur’an başka bir yerde daha açık konuşur: “Günah ve düşmanlıkta yardımlaşmayın.” (Mâide 5/2)

Bu ilkeyi merkeze alan pek çok çağdaş Müslüman düşünür şunu söyler: Eğer bir ibadetin pratiği fiilen zalim bir yapıyı güçlendiriyorsa, ve o yapı zulüm üretmeye devam ediyorsa,
o pratiğe katılım, niyetten bağımsız olarak, ahlâken problemli bir alana girer.

İbadet niyeti, ahlâkî sorumluluğu otomatik olarak düşürmez.

Bu çizgi yeni değildir. Fıkıhta güçlü bir ilke vardır, bugün pek hatırlanmasa da: Def‘-i mefsedet, celb-i maslahattan evlâdır.
Yani zararı önlemek, fayda sağlamaktan önce gelir.

Bu ilkeye yaslanarak şunu söyleyebiliriz:
Hac, zatı itibarıyla ibadettir. Farz bir ibadettir. Burada sıkıntı yok. Umre de ibadettir. Orada da sıkıntı yoktur.
Ama uygulandığı bağlam büyük bir mefsedet üretiyorsa, ümmete, mazlumlara ve insanlığa zarar veriyorsa, geçici olarak terk edilmesi ahlâken daha uygun olabilir.

Bu yaklaşım, ibadeti ahlâktan koparmayanların yaklaşımıdır.
Siyaseti dinden, dini hayattan, ibadeti vicdandan ayırmayanların yani…

Hac Sûresi 28. ayet, haccı salt bireysel bir kulluk eylemi olmaktan çıkarır.
Eğer ortada topluma, ümmete ve insanlığa yansıyan görülür bir fayda yoksa, o zaman ayetin ruhu askıya alınmış demektir.

İtiraz tam da buradadır.
Bu bir inkâr değil.
Bu, Kur’an’la yapılan bir muhasebedir.

2025 yılı itibarıyla, hac ve umre yapan Müslümanların sayısı 20 milyonu aşmış durumda. Bu yalnızca bir “ibadet istatistiği” değil; aynı zamanda devasa bir ekonomik akış anlamına geliyor. Kaba bir hesapla, kişi başı en düşük harcama varsayıldığında bile, yalnızca bir yıl içinde on milyarlarca dolarlık bir para trafiğinden söz ediyoruz. Daha gerçekçi senaryolarda bu rakam 50, hatta 100 milyar dolara yaklaşıyor.

Şimdi bu tabloyu dünyanın geri kalanıyla yan yana koyalım. İnsanların ilaç bulamadığı, çocukların açlıktan öldüğü, milyonların temiz suya ulaşamadığı bir dünyadayız. Birleşmiş Milletler verilerine göre, bazı mülteci kamplarında bir insanın aylık gıda desteği 6 dolara kadar düşmüş durumda. Yıllık karşılığı 72 dolar. Yani bugün hac ve umre için harcanan parayla, yüz milyonlarca insanın bir yıllık temel gıda ihtiyacı karşılanabilir.

Burada kimse “ibadet yapılmasın” demiyor. Ama şu soru artık ertelenemez hâle geliyor:
Kur’an’ın “kendileri için birtakım faydalara şahit olsunlar” dediği bir ibadet, bugün kime, ne fayda üretiyor? Ümmet perişanken, mazlumlar sahipsizken, açlık ve ilaçsızlık bu kadar yaygınken, devasa kaynakların toplumsal fayda üretmeyen bir ritüel ekonomisine akması gerçekten savunulabilir mi?

Bu bir iman tartışması değil. Bu, bir öncelik meselesi. Bir ahlâk muhasebesi. Ve belki de Kur’an’ın sorduğu soruyu, yıllar sonra ilk kez ciddiyetle kendimize sorma cesareti:
Hangi faydaya şahit oluyoruz?

CUMHURİYET VE SONRASI

 HAFTANIN HUTBESİ

İTİBARSIZLAŞTIRILAN İNANÇ ve KAYIP NESIL

Rüştü KAM

25 Aralık 2025

Aziz Müminler,

Cumhuriyet’ten sonra sistematik olarak başlayan ve uzun yıllar boyunca sistemli biçimde sürdürülen bir iklim vardı geldiğimiz ülkede:

Müslümanı küçültme, dindarı aşağı görme, inancı itibarsızlaştırma iklimi…

Bugün önümüzde duran ve her gün şikâyet ettiğimiz tabloyu, işte bu uzun sürecin doğal sonucu olarak okumak gerekir.

Bunu bir “komplo” kolaycılığıyla değil; bir zihniyetin, bir eğitim ve kültür politikasının, bilinçli ya da bilinçsiz bir sosyal mühendisliğin ürünü olarak görmek zorundayız.

Bugün karşımızda ne olduğu, nereden beslendiği, hangi değerlerin üzerinde durduğu belli olmayan bir nesil var.

Kendi kökleriyle kavgalı, kendine yabancı, kendinden olana mesafeli; çoğu zaman da kendine düşman bir nesil…

Bin beş yüz yıllık bir medeniyetin çocukları, belki de ilk defa bu ölçekte bir kimliksizlik hâli yaşıyor.

Ne din biliyorlar,

ne dil,

ne ahlâk,

ne terbiye,

ne edep…

Ne büyüğe hürmet var,

ne ilme merak…

Önümüzde duran tablo budur: Kayıp bir nesil.

Peki bu hâl kendiliğinden mi oldu?

Hayır.

Bu hâlin arkasında, Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte başlayan ve yıllar boyunca farklı araçlarla sürdürülen bir algı üretimi vardır.

Bu algı, Müslümanı ve muhafazakârı çoğu zaman şu kalıplarla kodladı:

– “Cahil ama kurnaz”

– “Dindar ama sahtekâr”

– “İbadet eder ama adaletsizdir”

– “Hacca gider ama zalimdir”

– “Zekât verir ama gösteriş içindir”

Bu şablonlar, masum birer eleştiri değil; bir zihniyetin ürettiği kalıcı klişeler hâline geldi.

Bu kalıp, sıradan bir karikatür olmaktan çıktı;

bir millete kendisine dışarıdan bakmayı,

kendi değerlerinden utanmayı,

kendi inancını aşağılık görmeyi telkin eden bir propaganda diline dönüştü.

Aziz Kardeşlerim,

Cumhuriyet’ten sonra toplumun hafızasında derin izler bırakan dönüşüm, sadece kanunlar, yasaklar ve kurumlar üzerinden yürütülmedi.

Asıl tahribat; mizahın, popüler kültürün, romanın, sinemanın, karikatürün ürettiği “tip”ler üzerinden yapıldı.

Dindar insan, hacı-hoca, muhafazakâr-mütedeyyin, muhafazakâr mahalle bakkalı;

uzun yıllar boyunca ekranlarda, sahnelerde, romanlarda ve karikatürlerde aynı tipler anlatıldı:

İçi başka, dışı başka…

Dilinde yalan, işinde hile…

Elinde tespih, ağzında dua, çenesinde sakal, başında takke-başörtüsü-çarşaf…ve sahtekâr Müslüman. Hep bu görüntü pompalandı…

Bu, istisnaî bir anlatı değildir; cumhuriyet döneminde sürekli tekrar edilen bir kurgudur.

Türk halkına dindarlık, bir ahlâk kaynağı olarak değil; adeta bir sahtekârlık aparatı gibi sunuldu.

Mesela, ev sahibi hacıdır, başında takkesi vardır; asık suratlıdır, kiracısını sürekli ezer.

Hele kiracı dul bir kadınsa, “kirayı başka türlü de ödeyebilirsin” iması eksik olmaz...

Bu imgeler, yıllar içinde insanların bilinçaltına şu fısıltıyı yerleştirdi:

“Dindar dediğin güvenilmez birisidir.”

Toplumun içinde elbette sahtekâr da vardır, istismarcı da. Bunlar Müslüman olabileceği gibi Kemalist de olabilir. Ateist de olabilir.

Mesele bireysel örnekler değildir.

Mesele, dindarlığın tekrar tekrar “kötülüğün doğal adresi” gibi sunulması ve bunun kalıcı bir algıya dönüştürülmesidir.

Burada karikatürün rolü de büyük olmuştur.

Çünkü karikatür ayrıntıyı değil, tipi üretir.

Tip üretildi mi, artık insanlar gerçeği tek tek şahıslar üzerinden değil, o tip üzerinden okur.

İşte bu noktada, dönemin mizah iklimi ve Karikatürist Nehar Tüblek unutulmamalıdır. Elbette her çizgi için aynı hükmü vermek adil olmaz.

Fakat genel damar şuydu:

İnançlı insanlar ya saf, ya gerici, ya da çıkarcı bir figür olarak çizildi devamlı. Kirli sakallı, çapa dişili, sevimsiz, sünepe tipler…

Takke, tespih, sakal, çarşaf, ayet, hadis, dinî söz; ahlâkın değil, aldatmanın aksesuarına dönüştürüldü.

Böylece inanç, insanı güzelleştiren bir değer olmaktan çıkarıldı; bir gülme nesnesi hâline getirildi.

Üstelik bu gülme, yukarıdan aşağıya bir gülmeydi.

Eleştiri değil, düşmanlıktı.

Evet açık bir İslâm düşmanlığıydı.

Aziz Müminler,

Karikatürün verdiği tahribat, tek bir çizginin değil; yıllarca tekrar eden bir dilin tahribatıdır.

Çocuk, genç ve aile;

aynı tipleri her gün görürse ekranda, gazetede, dergide; zamanla onları farkında olmadan hakikat sanmaya başlar.

Sonra bir gün bir hocanın fedakârlığını, bir dindarın merhametini, bir Müslüman iş insanının emeğini görse bile zihni hemen itiraz eder: “İstisnadır bu.”

Çünkü tip, zihinlerde kural hâline getirilmiştir.

Bu, toplumun en tehlikeli kırılmalarından biridir:

Kendi değerini taşıyan insana şüpheyle bakmak,

kendi kültürünü küçük görmek,

kendinden olana yabancılaşmak…

Neticede ortaya kökleriyle barışamayan, kendi evinden, ailesinden, tarihinden, musikisinden, dininden, örf ve adetlerinden utanmaya başlayan bir kuşak ortaya çıkar.

Kur’an ne güzel diyor?

الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ۚ أَيَبْتَغُونَ عِندَهُمُ الْعِزَّةَ ۖ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا

“Kim izzeti Allah’tan başkasında ararsa, bilsin ki izzet bütünüyle Allah’a aittir.” (Nisâ, 139)

Bu bağ kopunca, insan ya köksüzleşir ya da celladına âşık olur.

Tevrat’ta da benzer bir uyarı vardır:

„Eine Generation, die den Weg ihrer Väter verlässt, wandelt in Schande.“

(Deuteronomium / 5. Mose 32)

“Babalarının yolunu terk eden nesil, utançla dolaşır.” (Tesniye, 32)

İncil’de ise şu ifade yer alır:

„Wer sein eigenes Haus verleugnet, kann im Haus eines anderen nicht einmal Gast sein.“ (nach Matthäus 10, sinngemäß)

“Kendi evini inkâr eden, başkasının evinde misafir bile olamaz.” (Matta, 10)

Aziz Kardeşlerim,

Burada altı çizilmesi gereken fark şudur:

Dindarlığı istismar eden sahtekârı eleştirmek başka şeydir; dindarlığın kendisini topyekûn aşağılamak başka şeydir.

Birincisi adalet olabilir; ikincisi bir toplumun ruhunu yaralamaktır.

Resûlullah (s.a.v.) buyurur:

خَيْرُ النَّاسِ أَنْفَعُهُمْ لِلنَّاسِ

(Hadis: el-Muʿcemü’l-Evsat, Taberânî; ayrıca Beyhakî rivayet etmiştir.)

“İnsanların en hayırlısı, insanlara en faydalı olandır.”

Dindarlığı bu hakikatten koparırsanız, geriye sadece bir enkaz kalır.

Bugün yaşadığımız kimlik bunalımının bir parçası, işte bu kültürel dilin içinde büyümüş olmamızdandır.

Cumhuriyet döneminin nesli, önce kendi değerlerinin “geri” ve “gülünç” olduğuna ikna edilmiştir.

Bazen okulda,

bazen yasakta,

bazen medyada,

bazen bir karikatür karesinde,

bazen kitle iletişim araçlarında,

bazen bir dergide, gazetede…

Sonuç ortadadır:

Kendi dinini bilmeyen bir nesil…

Kendi tarihine güvenmeyen bir nesil…

Kendi diline, edebine, irfanına yabancı bir nesil…yetişti. Cumhuriyet nesli…

Bir millete yıllarca:

“Sen gericisin, senin dinin tehlikeli, senin insanın sahtekâr” dersen;

o milletin çocukları ya köklerinden kopar ya da köklerinden utanır hale gelir.

Bugün yaşadığımız tam da budur.

Bu kuşağı suçlamak kolaydır.

Asıl zor olan, bu kuşağı doğuran iklimle yüzleşmektir. Nasıl bir iklimde doğdu bu nesil. Onunla yüzleşmek lazımdır. Biz Mustafa Kemal’in askerleriyiz diyerek Kemalizm’in arkasına sığınarak olmuyor bu işler.

Çünkü kayıp nesil tesadüfen kaybolmamıştır. Kayıp nesil, tercihlerin ürünüdür. Amaçsız, gayesiz, geçmişine düşman bir nesil. Ve biz bu tercihlerle yüzleşmezsek, yarın daha büyük bir kaybı konuşuyor olacağız.

Bugün karşımızda duran kimlik bunalımının birer parçası olan insanımızın suçu! işte bu kültürel dilin içinde büyümüş olmasıdır. Kendi değerlerini savunamayan bir nesil, çoğu zaman önce kendi değerlerinin “gülünç” ve “geri” olduğuna ikna edilmiştir. Bu ikna, bazen okulda, bazen yasakta, bazen medyada; bazen de bir karikatür karesinin içine sığdırılmış küçümseyici bir bakışla yapılmıştır.

Bazen cumhuriyet adına yapılmıştır, bazen Kemalizm adına yapılmıştır, bazen ilericilik adına yapılmıştır. Sonuçta kötü bir şey yapılmıştır. Mesele yapılan yanlışları dile getirerek bir dönemi tamamen suçlamak değildir; mesele, bu dilin ürettiği yarayı görmek ve yeni yaralar açılmasın diye yeni bir dil kurmaktır: İnancı istismardan arındıran, sahtekârlığı dinin üstüne boca etmeyen, eleştiriyi küçümsemeye dönüştürmeyen, insanı onuruyla merkeze alan bir dil. Çünkü bir toplum, kendine saygı duymayı kaybederse, bütün değerlerini kaybeder ve başkasına hayran olur. Bu içi boş hayranlıkla uzun süre yaşayamaz. Yaşatmazlar zaten onu.

Cumhuriyet döneminde bu ülkede uzun yıllar:

• Kur’an öğrenmek ve öğretmek baskı gördü, itibarsızlaştırıldı.

• Ezanın Arapça okunması yasaklandı.

• Dini eğitim, dönem dönem daraltıldı, “tehlike” gibi sunuldu.

• Başörtüsü, eğitimden ve kamusal alandan dışlanmanın gerekçesi hâline getirildi; üniversite kapıları kapandı, başörtülü seçilmiş milletvekilleri mecliste bile hedef oldu.

• Kur’an kursları yıllarca karalama kampanyalarıyla örselendi; topluma “şüpheli” kurumlar gibi tanıtılmaya çalışıldı. Bu alışkanlık hâlâ devam etmektedir.

Bunlar, yalnızca birer politik tercih değildi; toplumun hafızasında derin izler bırakan kırılmalardı. Kendi kültürünü taşıyan insanlar, “gerici” diye aşağılandı. Kendi değerine sahip çıkanlar, “tehdit” diye yaftalandı. Dindarlık, bir süre sonra hakikat değil, bir “ayıp” gibi gösterildi.

Sonuç ne oldu?

Kendi dinini bilmeyen bir nesil…

Kendi tarihine güvenmeyen bir nesil…

Kendi dilinin, edebinin, irfanının farkında olmayan bir nesil…

Kendi kimliğiyle barışamadığı için, başkasının kimliğine hayran;

kendi evine yabancılaştığı için, başkasının evine aşık bir nesil…Yetişti.

Allah bizleri,

kendi kökleriyle barışık,

kendi değerleriyle onurlu,

inancını ahlâkla taşıyan nesiller yetiştiren kullarından eylesin.

Âmin.

MEHMET AKİF ERSOY VEFATI MÜNASEBETİYLE

 BİR MİLLET AYAĞA KALKTI, BİR ADAM YALNIZ KALDI; MEHMET ÂKİF ERSOY

Rüştü Kam
25.12.2025

Bu ezanlar ki şehâdetleri dinin temeli,
Ebedî yurdumun üstünde benim inlemeli.

Mehmet Âkif Ersoy, bu dizelerle milletine sadece bir temenni değil, bir vasiyet bırakıyordu. Güzel vatanımızın semalarında yankılanan ezanın, bu toprakların şahitliği olarak ebediyen sürmesini istiyordu. Bu, aynı zamanda bir duaydı. Âkif’çe bir dua… Acıdan süzülmüş, iman ile yoğrulmuş bir yakarış.
Mehmet Âkif, acıların şairiydi. İlhamını konforlu salonlardan değil, yangın yerlerinden aldı. Hayatını dinine ve vatanına adayan bir dava adamıydı. Sözüyle eğilmeyen, duruşuyla savrulmayan, adam gibi bir adamdı.

Türk Arapsız yaşamaz, kim ki 'yaşar' der delidir,
Arab'ın, Türk ise hem sağ gözü, hem sağ elidir.
Veriniz baş başa; zira sonu hüsrân-ı mübin,
Ne hükûmet kalıyor ortada, billâhi ne din!
'Medeniyyet' size çoktan beridir diş biliyor;
Evvela parçalamak, sonra da yutmak diliyor.
Arnavutlar size ibret olacakken halâ,
Ne bu şûride (bulanık) siyaset, ne bu fâsid dâva?
Görmüyor gittiği yanlış yolu, zannım, çoğunuz,
Size rehberlik eden haydudu artık kovunuz!
Bunu benden duyunuz, ben ki evet Arnavudum...
Başka bir şey diyemem... İşte perişan yurdum!..

Onun için aidiyet, kanla değil imanla ölçülürdü. Irkı değil, inancı esas alan bir birlik fikri vardı. “Asım’ın Nesli” dediği o nesil; çağın savrulmalarına kapılmayan, imanla ahlâkı ve aksiyonu bir arada taşıyan ideal bir nesildi.

Ey şehid oğlu şehid, isteme benden makber,
Sana âğûşunu açmış duruyor Peygamber.

Âkif, bu dizelerle de şehitliğin ulaşabileceği en son mertebeyi işaret ediyordu. Mezarı toprağın bağrında değil, Peygamber’in kucağında arıyordu. Şehitlik, onun şiirinde mekânla sınırlı bir ölüm değil; manevî bir dirilişti.
Balkan Savaşı’nın vahşeti, mazlumların uğradığı zulüm karşısında Âkif’in kalbi dayanmaz hâle gelmişti. Nefesi boğazına düğümleniyordu. Adalet arayışı, feryada dönüşmüştü:

Yâ Rab, bu uğursuz gecenin yok mu sabâhı?
Mahşerde mi bîçârelerin, yoksa felâhı?
Nûr istiyoruz… Sen bize yangın veriyorsun!
“Yandık!” diyoruz… Boğmaya kan gönderiyorsun!

Ve o meşhur feryat:
Ağzım kurusun… Yok musun ey adl-i İlâhî!

Bu bir isyan değildi; imanın acıyla dile gelişiydi. Âkif, isyanını bile dua cümleleriyle Rabb’ine arz edebilen bir hissiyata sahipti. Kapısını çaldığı tek merci yine Yaradan’dı.
O, sadece yazan bir şair değildi. Kürsülere çıktı, camilerde konuştu, şehir şehir dolaştı. Zağanos Paşa Camii’ndeki konuşmasında Müslümanların içine düştüğü dağınıklığı ve ümitsizliği sert ama sarsıcı bir dille yüzlerine vurdu. Asıl felaketin dış düşmanlar değil; imanın zayıflaması, tembellik ve tefrika olduğunu haykırdı. Batı karşısındaki geri kalmışlığın sebebini dinde değil, dinin terk edilmesinde aradı.
İslâm’ı, hayattan çekilme değil; çalışmayı, ilmi, ahlâkı ve sorumluluğu emreden bir nizam olarak anlattı. “Allah’a dayanıp çalışmayan” bir toplumun ayakta kalamayacağını söyledi. Birlik çağrısı yaptı. Irkın, mezhebin, bölgenin değil; ümmet ve millet şuurunun kurtuluş olduğunu vurguladı. Bu vaazlar bir hitabe değil, bir uyanış çağrısıydı.
İstiklâl Marşı’nın şairi Mehmet Âkif Ersoy, millî mücadelenin en zor günlerinde milletin sesi oldu. Umutsuzluğun kol gezdiği bir zamanda umut aşıladı. Şiiriyle, hutbesiyle, nutkuyla cephe gerisinde bir ordu kurdu. Büyük fedakârlıklarla kazanılan İstiklâl Savaşı’nı mısralarıyla ebedîleştirdi.

Eşin var, aşiyanın var, baharın var ki beklerdin;
Kıyametler koparmak neydi, ey bülbül, nedir derdin?
O zümrüd tahta kondun, bir semavi saltanat kurdun,
Cihanın yurdu hep çiğnense, çiğnenmez senin yurdun!

Ve sonra…
Cumhuriyet ilan edildi.
Ne acıdır ki, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Âkif’e vefa gösterilmedi. İnancından, duruşundan, eğilmeyişinden rahatsız oldular. İtibarsızlaştırmaya çalıştılar. Ardına hafiyeler taktılar. Kontrol altında bir hayata mahkûm ettiler. Buna sürgün demek daha doğrudur. Mısır’a gitti. On bir yıl süren bir gurbet hayatı yaşadı.
Canından çok sevdiği vatanına, uğruna ailesini ve hayatını ihmal ettiği topraklara hasta hâlde döndü.

Ve acılar içinde bu dünyadan ayrıldı. Mehmet Âkif Ersoy, 27 Aralık 1936’da İstanbul’da Hakk’a yürüdü. Ardında alkış değil, imanlı bir sükût bırakarak; resmî makamların vefasızlığına rağmen o milletin yüreğinden kopan önde üniversite gençliğinin ardında milletinin omuzlarında Edirnekapı Şehitliği’ne emanet edildi.

İstiklâl Marşı, Mehmet Âkif’in sadece kaleminden dökülen bir şiir değil; yaşadığı hayatın, ödediği bedelin ve inandığı hakikatin sesidir. O marşta korkuya karşı iman, esarete karşı hürriyet, zulme karşı adalet konuşur. Ve belki de en çok, o kadar vefasızlığa rağmen bu milleti terk etmeyen bir yüreğin sadakati yankılanır. Bugün o mısraları her okuduğumuzda, aslında bir şairi değil; imanla dimdik durmuş bir vicdanı selâmlıyoruz.

Mehmet Âkif Ersoy, “Allah bu millete bir daha İstiklâl Marşı yazdırmasın” derken; bir şiirin gururunu değil, o şiiri yazdıran ihanetleri, yoksulluğu, sahipsizliği ve bu millete reva görülen acı kaderi hatırlatıyordu. Bu söz, aynı zamanda vefasızlığa karşı suskun ama derin bir sitemdi.

Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak;
Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.
O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak;
O benimdir, o benim milletimindir ancak.

Çatma, kurban olayım çehreni ey nazlı hilâl!
Kahraman ırkıma bir gül… ne bu şiddet bu celâl?
Sana olmaz dökülen kanlarımız sonra helâl,
Hakkıdır, Hakk’a tapan, milletimin istiklâl.

BATI TRAKYA'da TÜRK AZINLIK

 BATI TRAKYA'DA TÜRK OLMANIN AĞIRLIĞINI OMUZLARINDA TAŞIYAN BİR TÜRK KADINI: DR.PERVİN HAYRULLAH

RÜSTÜ KAM/2018

Pervin Hayrullah Batı Trakya Azınlığı Kültür ve Eğitim Şirketi (BAKEŞ)’nin Genel Müdürü. Bu şirket, Batı Trakya Türk azınlığının eğitim ve kültürel seviyesinin yükseltilmesi için çalışmalar yürütmeyi amaçlayan bir yapı olarak kurulmuş.
Sesi sakin, cümleleri net. Yorulmuş ama vazgeçmiş değil.
İstanbul doğumlu. Ortadoğu Teknik Üniversitesi mezunu. İnsan hakları uzmanı. Kâğıt üzerinde yazınca sade duruyor belki; ama anlatmaya başlayınca genişliyor hikâye. Eğitim üzerine çalışıyorlar. Araştırmalar yapılıyor, arşivler tutuluyor. Elli bin fotoğraftan oluşan bir bellekten bahsediyorum. Biriktirilmiş, saklanmış, kayda geçirilmiş bir hayat. Kitap çalışmaları var. Henüz tamamlanmamış belki ama başlamış olmak bile başlı başına bir direnç.
Batı Trakya Azınlığı Kültür ve Eğitim Şirketi (BAKEŞ); kar amacı gütmeyen, vakıf niteliğinde bir yapı. 2007 yılında İskeçe’de, kırk dört kurucu üye ile kurulmuş. Amaçları net: Batı Trakya Türk azınlığının eğitim ve kültür seviyesini yükseltmek. Türk dilini ve kültürünü araştırmak, yaymak. Eğitimsel, pedagojik, kültürel ve bilimsel çalışmalar yapmak. Anaokulları, çocuk yuvaları ve eğitim kurumları açmak. Yerli ve yabancı kurumlarla işbirliği yürütmek. Pervin Hayrullah, işte bu çok yönlü yapının genel müdürü.
Kreşler açıyorlar.
İki buçuk ile beş yaş arası çocuklar için.
Ardından okul derslerine yardımcı kurslar açıyorlar… Beş ile on iki yaş arası çocuklar için. Çocuk büyüdükçe ihtiyaç da büyüyor çünkü. Ortaokul açmak için müracaat etmişler. Yıl 2011. Hâlâ cevap bekliyorlar. Aynı dönemde başvuran Yunanlı bir arkadaşın izni 2012’de çıkmış bir sene sonra. Pervin Hayrullah bunu anlatırken sesi yükselmiyor. Zaten gerek de duymuyor buna. Rakamlar yeterince konuşuyor.
Ama resmî makamlarla ilişkiler ise biraz zor. “Bizi yok farz ettikleri için, işlerimizin takibinde zorlanıyoruz. Yok sayılmak, bazen açık bir yasaktan daha ağır geliyor insana.
Batı Trakya’da bir dönem yaklaşık yüz on beş iki dilli azınlık okulu vardı. Kâğıt üzerinde böyle kaldı bu sayı. Zamanla okullar kapandı, birleştirildi ya da işlevsiz hâle getirildi. Oysa azınlıkların kendi eğitim kurumlarını kurma ve yönetme hakkı, yalnızca ikili antlaşmalarla değil; uluslararası azınlık hakları belgeleriyle de güvence altına alınmıştır. Buna rağmen Batı Trakya’da azınlık toplumunun okul açma hakkı hukuken tanınmış olsa da fiilen kullandırılmıyor. Yeni okul talepleri karşılıksız bırakılırken, çözüm olarak sürekli devlet okulları öneriliyor. İskeçe Azınlık Lisesi var, evet; ancak sayı ve kapasite bakımından ihtiyacı karşılamaktan uzak. Medrese-i Hayriye ise bir zamanlar öğretmen yetiştiren bir eğitim kurumu iken, zamanla lise statüsüne çekildi. Eğitim zincirinde bir halka koparılmış gibi; bir eksilme var ama adı konulmuyor.”

Azınlıkların kendi eğitim kurumlarını kurma ve sürdürme hakkı, yalnızca 1923 Lozan Antlaşması’yla değil; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi ile AGİT azınlık hakları belgeleriyle de güvence altına alınmıştır. Bu metinlerde, azınlıkların dilini, kültürünü ve kimliğini eğitim yoluyla yaşatma hakkı temel bir ilke olarak kabul edilir. Batı Trakya örneğinde ise bu hak, hukuken tanınmış olmasına rağmen idarî uygulamalar ve dolaylı kısıtlamalar yoluyla fiilen sınırlandırılmaktadır.
“Yunanistan, klasik anlamda laik bir devlet yapısına sahip değildir. Eğitim sistemi de bu yapının bir parçasıdır. Devlet okullarının açılmasında ve yönetiminde Ortodoks Kilisesi’nin, özellikle metropolitlerin etkisi belirgindir. Azınlık açısından bakıldığında ise, Lozan Antlaşması’nın tanıdığı haklar çerçevesinde, Müslüman toplumun kendi dinî ve eğitim kurumlarını kendi temsilcileri eliyle yönetmesi gerekirken, bu ilke fiilen işletilmemektedir.
Lozan Antlaşması’na göre Batı Trakya’da on iki bölgede müftülük bulunması öngörülmesine rağmen, günümüzde yalnızca üç bölgede sınırlı ve tartışmalı biçimde seçime izin verilmektedir. Seçilen müftülerin yetkileri ise idarî ve hukuki düzenlemelerle büyük ölçüde kısıtlanmıştır. Diğer bölgelerde görev yapan müftüler devlet tarafından atanmakta, bu durum azınlık toplumunun dinî özerkliği konusunda ciddi bir sorun alanı oluşturmaktadır.
Yunanistan’da yaklaşık yedi yüz bin Müslüman yaşamaktadır. 2017 yılında müftülük ve şer‘î yetkilere ilişkin bazı yasal düzenlemeler yapılmış olsa da, Türk azınlığın statüsü uygulamada hâlâ “özel” ve çoğu zaman “dışsal” bir unsur gibi ele alınmaktadır. Bu çerçevede azınlık meseleleri, klasik bir iç politika konusu olmaktan ziyade, fiilen Dışişleri Bakanlığı’nın yetki alanında değerlendirilmektedir. Güvenlik bürokrasisi, siyaset ve idare bu alanda eşgüdümlü hareket etmekte; bu durum, azınlık haklarının sivil ve eşit yurttaşlık temelinde ele alınmasını zorlaştırmaktadır.

Avrupa Birliği fonları, kâğıt üzerinde Batı Trakya’daki tüm yurttaşlara eşit biçimde ulaşıyor görünür. Resmî raporlar böyle yazıyor. Programlar var, bütçeler ayrılmış, tablolar tamam. Fakat sahaya inildiğinde başka bir manzara çıkıyor ortaya. Türk azınlığın yaşadığı köylerde, mahallelerde bu fonların izini sürmek zor. Kreşlerde, okullarda, kültür merkezlerinde, yerel projelerde… Eksiklik hissediliyor. Somut, gündelik bir eksiklik bu.
Sorun, çoğu zaman açık bir engellemeden değil; dolaylı mekanizmalarla işleyen bir dışlamadan kaynaklanıyor. Fonlara erişim için gereken idarî şartlar, bürokratik dil, başvuru süreçleri ve onay mekanizmaları azınlık yapıları için fiilen aşılması güç hâle geliyor. Yerel yönetimler ve merkezi idare, projeleri genellikle azınlık dışı kurumlar üzerinden yürütmeyi tercih ediyor. Böylece eşitlik, belgelerde sağlanmış oluyor; ama uygulamada dağıtım kanalları eşitsiz işliyor.

Azınlık kurumları bu fonlardan yararlanmak istediklerinde, ya uzun süre cevapsız bırakılıyor ya da teknik gerekçelerle süreç dışına itiliyor. Aynı nitelikteki projelerin çoğunluk toplumuna ait kurumlarca daha hızlı ve sorunsuz biçimde hayata geçirildiği görülüyor. Bu durum, resmî olarak inkâr edilemeyen ama fiilen hissedilen bir ayrımcılık alanı oluşturuyor.
En çok da günlük hayatta hissediliyor bu fark.
Bir köy okulunun yenilenememesinde.
Bir kültür merkezinin açılamamasında.
Bir kreşin ya da gençlik projesinin sürekli “gelecek yıla” ertelenmesinde.
Avrupa Birliği düzeyinde eşit yurttaşlık vurgusu yapılırken, Batı Trakya Türk azınlığı bu eşitliğin son halkasında kalıyor. Kağıt üzerinde var olan haklar, hayata geçmediğinde bir teselliye dönüşmüyor. Aksine, görünmez bir yük hâline geliyor. Çünkü eksik kalan her hizmet, her proje, her destek; azınlık için yalnızca maddi değil, varoluşsal bir boşluk anlamına geliyor.”

Bir hafta kaldım Batı Trakya’da. Evlere misafir oldum. Kahvelerde halkla birlikte oturdum; vakit namazlarında cemaatin arasına karıştım, Cuma namazı bile kıldım. Yakından bakınca insan daha iyi görüyor. İnsanlar çok dertli. Sürekli tetikte yaşamak gibi bu. Her an diken üzerinde durur hâlde. Söz söylerken, iş yaparken, talepte bulunurken.
Kanaat önderleri de öyle. Bütün güçleriyle çalışıyorlar. Gecelerini gündüzlerine katıyorlar. Lüks bir hayatları yok. Evlerini bile tamir edemiyorlar çoğu zaman. Bir sürü prosedür, bir sürü engel. En basit iş bile aylar sürüyor. Amaç açık: Yormak, bıktırmak, vazgeçirmek. Göç etmelerini sağlamak. Büyük ölçüde de başarmışlar bunu.
İşte tam bu noktada, “eşitlik” meselesi çıkıyor karşımıza.
Uluslararası hukukta ve Avrupa Birliği normlarında eşitlik, yalnızca hakların metinlerde tanınmasıyla ölçülmüyor. Asıl ölçü, bu haklardan fiilen ve etkili biçimde yararlanılıp yararlanılamadığı. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin ve Avrupa Birliği hukukunun yerleşik yaklaşımı da bunu söylüyor: Görünüşte tarafsız olan ama belirli bir grubu sürekli dezavantajlı kılan uygulamalar, dolaylı ayrımcılık sayılıyor.

Batı Trakya’da yaşanan tam olarak bu.
Kâğıt üzerinde eşitlik var.
Sahada ise eksiklik.
Avrupa Birliği fonları hukuken herkese açık, ama Türk azınlık için erişilmesi güç. Eğitimde, barınmada, kültürde, gündelik hayatta… Bu fark en çok da yaşamın içinde hissediliyor.
Bir hafta yetti bunu görmek için.
Bir haftada çözülmüyor elbette ama bir haftada anlaşılıyor.
Sorun ne yüksek sesle söyleniyor ne de gizleniyor.
Sessizce yaşanıyor.
Ve belki de en ağır olanı bu.

Bir Nesli Kaybediyoruz: Camiler Nerede Yanlış Yapıyor?

 HAFTANIN HUTBESİ

Camiler: Sadece Namaz Mekânı mı, Yoksa Bir Medeniyet Ocağı mı?

Rüştü Kam

19.12.2025

Aziz Müminler,

Bir toplumun geleceği, sadece sahip olduğu maddî imkânlarla değil; o imkânları hangi amaç için, hangi bilinçle ve hangi ahlâkla kullandığıyla şekillenir. Camiler de bu bilinç ve ahlâkın en önemli taşıyıcılarıdır. Ne var ki bugün camilerimizi yalnızca namaz kılınan, görev saatleriyle sınırlı, duvarları içinde hayatın bütününe dokunmayan mekânlar hâline getirirsek; sadece binaları ayakta tutmuş, ruhu ihmal etmiş oluruz.

Tarih bize şunu açıkça gösterir: Camiler, İslam medeniyetinde sadece ibadet alanları değil; ilmin, eğitimin, istişarenin, sosyal dayanışmanın ve insan yetiştirmenin merkezleri olmuştur. Medine’de Mescid-i Nebevî, bir okuldu, bir meclisti, bir sosyal merkezdi, bir devlet aklıydı. Bugün sorulması gereken soru şudur: Biz camilerimizi bu misyona ne kadar yaklaştırabiliyoruz?

Bu soru sadece dinî bir mesele değildir; aynı zamanda kültürel, toplumsal ve medeniyetle ilgili bir sorudur. Çünkü insan yetiştirmeyen ibadet mekânları, zamanla hayattan kopar; hayattan kopan din dili ise gençlere ulaşamaz.

Aziz Müminler,

Camiler ve mescitler, sadece namaz kılınan mekânlar değildir. Eğer biz camileri yalnızca secde edilen, çocuklara yalnızca “yüzünden Kur’an” okutulan ve birkaç fıkhî bilginin tekrarlandığı yerler hâline indirgersek, geleceğimizi kendi ellerimizle karartmış oluruz.

Kur’an bize camiyi nasıl tarif eder?

إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ

“Allah’ın mescitlerini ancak Allah’a ve ahiret gününe iman edenler imar eder.”

(Tevbe, 9/18)

Buradaki „imar”, sadece duvar dikmek değildir. İnsan yetiştirmektir. Ahlâk, bilinç, istikamet ve sorumluluk inşa etmektir. Camiler Geleceğe Hazırlık Merkezleri Olmalıdır

Kardeşlerim,

Almanya’daki camilerin görevi, sadece namaz kıldırmak olamaz.

Çocuklarımıza yalnızca “namaz hocası bilgisi” vermek yetmez.

Kız ve erkek öğrenciler geleceğe hazırlanmalıdır.

Evliliğe hazırlık kursları açılmalıdır.

Türk mutfağının eşsiz kültürü için yemek kursları yapılmalıdır.

Meslek seçimi konusunda yönlendirme yapılmalıdır.

Üniversiteye gidecek gençlere, hangi alanda, neden okumaları gerektiği anlatılmalıdır.

Üniversitede okuyan abilerle, ablalarla gençler bir araya getirilmeli, tecrübe aktarımı sağlanmalıdır.

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) buyurur: “Hepiniz birer çobansınız ve hepiniz sürünüzden sorumlusunuz.” (Buhârî, Ahkâm 1; Müslim, İmâre 20)

Gençler bizim sorumluluğumuda olan insanlardır. Onları başıboş bırakırsak, hesabını Allah’a veremeyiz.

Aziz Cemaat,

Önce Almanya Tanınmalıdır.

Almanya’da yaşayan genç, önce yaşadığı ülkeyi tanımalıdır.

Bu bir tehlike değil, zarurettir.

Weimar ve Wittenberg başlangıç noktaları olmalıdır.

Hristiyanlığın tüm mezhep ve tarihsel versiyonları gençlere tanıtılmalıdır.

Bu konuda kiliselerle ve Hristiyan kurumlarla iş birliği yapılmalıdır.

İncil’de şöyle yazar:

“Ihr sollt die Wahrheit erkennen, und die Wahrheit wird euch frei machen.”

“Gerçeği bileceksiniz ve gerçek sizi özgür kılacak.” (Johannes 8,32)

Biz hakikatten korkmayız.

Bilgiden korkan Müslüman, özgüvenini kaybetmiş Müslümandır. Gençlerimize Alman Kültürü Tanıtılmalıdır

Kardeşlerim,

Gençlerimize Almanya’nın:

* mimarisini,

* felsefesini,

* edebiyatını,

* sanatını,

* musikisini

tanıtmazsak, bu toplumla yaşayan değil, sürüklenen bireyler yetiştiririz. Bu amaçla şehir gezileri, kültür programları, müze ziyaretleri yapılmalıdır.

Kur’an bize şöyle emreder:

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا

“De ki: Yeryüzünde dolaşın ve ibret alın.” (En‘âm, 6/11)

Dolaşmak, görmek, anlamak imanı zayıflatmaz; bilakis derinleştirir. Sonra Türkiye ve İslam Kültürü Aynı Paralellikte Tanıtılmalıdır.

Aziz Müminler,

Almanya tanıtıldıktan sonra:

*Türkiye,

*Türk kültürü,

*İslam medeniyeti

aynı ciddiyetle ve paralellikte öğretilmelidir.

Bu işler:

* gezilerle,

* alanında uzman isimlerle,

* periyodik seminer ve sempozyumlarla yapılmalıdır.

Bu işler, “her şeyi ben bilirim” diyen hocaların işi değildir. Bu işler ekip işidir, vizyon işidir, plan işidir. Para Var, Mesele Nerede Kullandığımızdır

Kardeşlerim,

Dini cemaatlerde para vardır.

Ama akıl yoksa, para felakettir.

* Zekât,

* sadaka,

* fidye,

* kurban,

* bağışlar

doğru kullanılırsa, bu projelerin tamamı finanse edilir, üstüne bütçe bile kalır.

Ama biz yıllardır ne yaptık?

* Filistin’e verdik — sonuç ortada.

* Afganistan’a verdik — sonuç ortada.

* Irak’a verdik, Suriye’ye verdik — sonuç ortada.

Ve kendi çocuklarımızın geldiği yer de ortada.

Atasözü gibi bir hakikat söyleyeyim size: Kendi evinde yangın varken, başkasının evini söndürmeye giden; döndüğünde oturacak ev bulamaz. Bu söz serttir ama doğrudur.

Aziz Cemaat,

Camiler“Cami A.Ş.” olmaktan çıkarmalıyız. Aidat toplayan, tabela asan, ama insan yetiştirmeyen kurumların Allah katında bir değeri yoktur. Gençler spor salonu arıyor. Bulamıyor. Müslümanlar yanlış yapıyorlar. Önce camilerde spor alanları kurulmalıdır. Sonra dışarıdaki salonlar gelir. Hatta bu bütçelerle örnek bir hastane bile kurulabilir: „Muslimisches Krankenhaus” Bu bir hayal değil, irade meselesidir.

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) buyurur:

أَحَبُّ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ أَنْفَعُهُمْ لِلنَّاسِ

“Allah’a en sevimli olan insan, insanlara en faydalı olandır.”

(Taberânî, el-Mu‘cemü’l-Evsat)

Son Söz

Aziz Kardeşlerim,

Camilerimizi ya geleceği inşa eden merkezler yaparız, ya da geçmişin nostaljisini yaşayan mekânlar olarak bırakırız.

Unutmayalım: Allah, bir kavmi onlar kendilerini değiştirmedikçe değiştirmez. (Ra‘d, 13/11)

Allah bizlere akıl, basiret ve cesaret nasip etsin. Acele edelim ve gençlerimizi kaybetmeden önce, mutlaka kendimize gelelim.

Camilerimizi konuşurken aslında geleceğimizi konuşuyoruz. Gençlerimizi konuşurken, yarın Allah’ın huzuruna hangi yüzle çıkacağımızı konuşuyoruz. Çünkü cami, sadece secde edilen bir yer değil; yön gösteren, ufuk açan, insanı hayata hazırlayan bir mektep olmalıdır.

Bu hakikat sadece Kur’an’da değil, diğer kutsal metinlerde de açıkça vurgulanır. İncil’de Hz. İsa (a.s.) şöyle buyurur:

“Bir ev kendi içinde bölünürse ayakta duramaz.” (Markus 3,25)

Camilerimiz ibadetle hayatı, ahlâkla bilgiyi, imanla sorumluluğu birleştiremezse; kendi içinde bölünmüş yapılara dönüşür ve ayakta kalamaz. Yine İncil’de şu uyarı yer alır:

“Çocukları bana getirin, onları engellemeyin.” (Matta 19,14)

Bu ifade, çocuk ve gençlerin ihmal edilmemesi gerektiğini vurgulayan evrensel bir çağrıdır. Gençleri caminin dışına iten değil, caminin merkezine alan bir anlayış; sadece dinî değil, insanî bir zorunluluktur.

Ve yine İncil’de geçen şu söz, sorumluluğumuzu daha da ağırlaştırır:

“Kime çok verilmişse, ondan çok istenir.” (Luka 12,48)

Allah bize imkân verdi, para verdi, insan kaynağı verdi. O hâlde hesap da buna göre olacaktır. İmkânlarımız varken ihmal ettiklerimizin, görmezden geldiklerimizin, “sonra bakarız” dediklerimizin hesabı sorulacaktır.

Sonuç olarak şunu açıkça söyleyelim:

Camilerimizi ya geleceği inşa eden bilinç merkezleri hâline getiririz,

ya da geçmişi anlatıp geleceği kaybeden mekânlar olarak bırakırız.

Bu bir tercih meselesi değil, bir sorumluluk meselesidir. Bugün atılmayan adımların bedelini yarın çocuklarımız ödeyecek. O hâlde gecikmeden; akılla, planla, istişareyle ve cesaretle camilerimizi yeniden düşünmek zorundayız.

Allah bizlere hakikati görme basireti, doğruyu söyleme cesareti ve doğruyu yapma iradesi nasip etsin.

Âmin.

BAŞÖRTÜSÜ VE TESETTÜR

İSLAM ÖNCESİ ARAP TOPLUMUNDA BAŞÖRTÜSÜ VE TESETTÜR (Tarihselci Perspektiften Değerlendirme) Tarihselci Yaklaşımın Çerçevesi Tarihselci yaklaşım, Kur’an ayetlerinin: • İndirildiği toplumsal yapı, • Mevcut kültürel pratikler, • Çözüm getirdiği somut sorunlar içinde anlaşılması gerektiğini savunur. Bu nedenle “başörtüsü” ve “tesettür” meselesi: • İslam öncesi Arap toplumundaki giyim alışkanlıkları bilinmeden, • Ayetlerin hitap ettiği sosyal gerçeklik görülmeden sağlıklı biçimde değerlendirilemez. Başörtüsü Ne Demektir? Başörtüsü, en genel anlamıyla baş bölgesine alınan bir örtüdür. Bu tanım: • Dinî bir yükümlülükten, • Ahlâkî bir hükümden önce, fiilî bir giyim unsurunu ifade eder. Dolayısıyla başörtüsü: • Tek başına “iffet”, • Ya da “tesettür” anlamına gelmez. Aynı örtü, farklı toplumlarda: • İklimsel, • Kültürel, • Sınıfsal anlamlar taşıyabilir. İslam Öncesi Arap Toplumunda Kadının Konumu a) Kabile Temelli ve Ataerkil Yapı İslam öncesi Arap toplumunda kadın: • Bağımsız bir birey değil, • Kabile ve erkek üzerinden tanımlanan bir varlık olarak görülüyordu. Hukuk, güvenlik ve itibar: • Kadının şahsına değil, • Ait olduğu erkek grubuna bağlıydı. b) Kamusal Alanda Korunmasızlık Kadınlar: • Özellikle kamusal alanda, • Taciz ve sözlü sataşmaya açık durumdaydı. Bu durum, örtünmeye dair ayetlerin Medine bağlamını anlamak açısından önemlidir. c) Özgür Kadın – Cariye Ayrımı Toplumda kadınlar: • Özgür kadınlar • Cariyeler kadınlar olarak sınıfsal biçimde ayrılıyordu. Bu ayrım: • Hukukla sınırlı değildi, • Kıyafet ve dış görünüş üzerinden de okunuyordu. Özgür kadınların kullandığı bazı örtüler: • “Saygınlık” ve “aidiyet” göstergesi olurken, cariyeler bu sembollerden bilinçli olarak yoksun bırakılıyordu. Böylece giyim: • Ahlâkın değil, • Sınıfsal ayrımın dili hâline gelmişti. İslam Öncesi Araplarda Başörtüsü Var mıydı? Evet, vardı. Başörtüsü: • İslam’la ortaya çıkmış bir uygulama değildir. • Kur’an’ın muhatap olduğu toplum, baş örtüsüne yabancı değildi. Kadınlar, himâr adı verilen örtüyü kullanıyordu. Himâr ve Humur Nedir? • Himâr (خمار): Baş bölgesine alınan örtü • Humur (خُمُر): Himâr kelimesinin çoğulu Kökü: خ م ر (ḫ-m-r) → örtmek, kapatmak Kur’an’da Nur 31. ayette geçer: “Humurlarını göğüslerinin üzerine vursunlar…” Bu ifade şunu gösterir: • Örtü zaten vardır, • Ayet yeni bir giysi icat etmez, • Mevcut örtünün kullanım biçimini düzenler. İslam Öncesi Himâr Nasıl Kullanılıyordu? Kullanım Amacı; • Dinî veya ahlâkî bir zorunluluk değildi, • Güneşten, sıcaktan ve tozdan korunma amaçlıydı, • Bazı durumlarda sosyal statü göstergesiydi. Kullanım Biçimi; • Örtü başın arkasına atılırdı, • Saçın bir kısmı örtülür, • Boyun ve göğüs bölgesi açık bırakılırdı. Bu durum: • Klasik Arap şiirlerinde, • Dönemin tasvirlerinde açıkça görülür. Himârın varlığı, onun “tesettür” olduğu anlamına gelmez. Arapça Metin (Göğüs / Cüyup Tasviri) Ömer b. Ebî Rebîa (ö. 93/712) وَأَبْدَتْ لَنَا عَنْ جِيدِهَا وَجُيُوبِهَا فَقُلْتُ لَهَا هَذَا الَّذِي كُنْتُ أَطْلُبُ Türkçe anlam: Boynunu ve göğüs açıklığını bize gösterdi, Ben de dedim ki: “İşte aradığım manzara buydu.” • جُيُوبِهَا (cüyûbihâ) kelimesi: o giysinin göğüs açıklığını / yaka oyuntusunu ifade eder, o Kur’an’daki Nur 31’de geçen “الجيوب” kelimesiyle aynı kelimedir. • Bu beyit: o Göğüs ve boyun bölgesinin örtülmediğini, o Bunun şiirde estetik/erotik bir tasvir unsuru olarak kullanıldığını açık biçimde gösterir. Klasik Arap şiiri, Kur’an’ın hitap ettiği toplumsal gerçekliği açıkça yansıtır. “Cüyûb” (göğüs açıklığı) kelimesi, yalnızca Kur’an’da değil, dönemin şiirinde de kadının boyun ve göğüs bölgesinin açık olduğunu anlatmak için kullanılmaktadır. Bu durum, Nur 31. ayetin mevcut bir giyim tarzına müdahale ettiğini, sıfırdan bir örtünme icat etmediğini göstermektedir. İslam Öncesi Tesettür Anlayışı Var mıydı? İslâm’dan önce bugünkü anlamda ahlâk merkezli bir tesettür anlayışı yoktu. • Kadın bedeni kamusal alanda sergilenebilir bir meta olarak kabul ediliyordu, • Erkek bakışı sorgulanmıyordu, • Dolayısıyla taciz olağanlaştırılmıştı. Bundan dolayı tesettür: • Ahlâkî değil, • Sınıfsal ve aidiyet temelli bir göstergedir. Kur’an Ne Yaptı? Neyi Değiştirdi? Kur’an: • Başörtüsünü yasaklamadı, • Yeni bir örtü icat etmedi, • Mevcut pratiği ahlâkî bir hedefe bağladı. Kur’an, giyimi sınıfsal ayrımın dili olmaktan çıkarıp, kamusal alanda kadının onurunu ve güvenliğini koruyan ahlâkî bir güvenceye dönüştürmeyi amaçladı. Nasıl yaptı bunu: a) Nur Suresi 30–31 Önce erkeklere: Bakışlarını kontrol etmeleri emredildi. “Mümin erkeklere söyle: Bakışlarını sakınsınlar ve iffetlerini korusunlar. Bu, onlar için daha arındırıcıdır. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarından haberdardır. Mümin kadınlara da söyle: Bakışlarını sakınsınlar, iffetlerini korusunlar; kendiliğinden görünen kısmı dışında ziynetlerini açmasınlar; örtülerini (humurlarını) göğüslerinin üzerine vursunlar. Ziynetlerini; kocaları, babaları, kocalarının babaları, oğulları, kocalarının oğulları, kardeşleri, kardeşlerinin oğulları, kız kardeşlerinin oğulları, kadınlar, ellerinin altında bulunanlar, kadınlara ilgi duymayan hizmetçiler veya kadınların mahrem yerlerinin farkında olmayan çocuklardan başkasına göstermesinler. Gizledikleri ziynetleri bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar. Ey müminler! Hep birlikte Allah’a yönelin ki kurtuluşa eresiniz.” Dikkat edilirse, örtünmeye dair düzenleme, erkeklere yönelik bakış ve iffet sorumluluğundan sonra gelmekte; ahlâkî yükümlülük tek taraflı değil, karşılıklı olarak kurulmaktadır. Sonra kadınlara döndü Allah ve onlardan: • Mevcut örtülerini göğüslerini kapatacak şekilde kullanmaları istedi. Çünkü sorun: • Başın açık olması değil, • Göğsün açık olmasıydı. Nur suresinin 31. ayeti, başörtüsünü emreden bir metin değil; mevcut örtüyü, kamusal alanda göğüs açıklığını kapatacak şekilde ahlâkî bir amaca yönlendiren düzenlemedir. b) Ahzab Suresi 59 • Medine’de kadınlar tacize uğruyordu, • “Cariye sandık” bahanesi yaygındı. Cilbâb: • Kamusal alanda tanınma, • Korunma amaçlı bir toplumsal güvenlik önlemidir. Ahzâb Suresi 59. Ayet (33/59) Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle: Dış örtülerini (cilbâblarını) üzerlerine alsınlar. Bu, onların tanınıp incitilmemeleri için daha uygundur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Ayet, kadınların kamusal alanda tanınmasını ve korunmasını hedefleyen bir düzenleme getirir; amaç, ahlâkî üstünlük değil, incitilmenin ve tacizin önlenmesidir. Cilbâb (جلباب), Arapçada kadının ev dışında giydiği dış giysi / üst örtü anlamına gelir. Himâr gibi başa özgü bir örtü değil; elbisenin üzerine alınan, bedeni dıştan örten ve kamusal görünümü düzenleyen daha geniş bir giysidir. Ahzâb 59’daki “cilbâblarını üzerlerine alsınlar” ifadesi, bu giysinin dışarı çıkarken kullanılmasını anlatır. Ayetin gerekçesi de açıkça verilir: “tanınmaları ve incitilmemeleri” için. Bu yüzden cilbâb, şekli sabit bir kıyafet modeli olmaktan çok, kamusal alanda koruyucu/önleyici işlev gören bir dış örtü anlamı taşır. Cilbâb, başa özgü bir örtü değildir; baştan ayaklara kadar uzanabilen, kişinin kamusal alanda dış görünümünü düzenleyen bir giysidir. Bu yönüyle cilbâb, himâr gibi doğrudan başla ilişkili bir örtüden farklıdır ve daha çok kamusal alan–özel alan ayrımına işaret eder. Ahzâb Suresi 59. ayette geçen “cilbâblarını üzerlerine alsınlar” ifadesi, bu giysinin ev dışına çıkarken kullanılan bir örtü olduğunu açıkça gösterir. Ayetin dilinde dikkat çeken husus, cilbâbın nasıl bir şekle sahip olması gerektiğinden ziyade, hangi amaçla kullanıldığıdır. Nitekim ayetin gerekçesi de doğrudan verilmiştir: “Bu, onların tanınıp incitilmemeleri için daha uygundur.” Bu ifade, cilbâbın ahlâkî bir üstünlük sembolü değil; kamusal alanda koruyucu ve önleyici bir işlev taşıdığını ortaya koyar. Dolayısıyla cilbâb, Kur’an bağlamında: • belirli bir kıyafet modeli değil, • zamana ve kültüre sabitlenmiş bir şekil de değil, • kamusal alanda güvenliği ve tanınırlığı sağlayan işlevsel bir dış giysidir. Bu yönüyle cilbâb kavramı, Kur’an’ın örtünmeye yaklaşımının şekil merkezli değil, amaç ve bağlam merkezli olduğunu gösteren en açık örneklerden biridir. Hadislerde Dönemin Algısı Hz. Âişe rivayeti: “Ensar kadınları ayet inince örtülerini alıp göğüslerini kapattılar.” Bu rivayet: • Örtünün zaten var olduğunu, • Ayetle birlikte yeni bir ahlâkî anlam kazandığını gösterir. Kur’an’ın Hedefi Nedir? Kur’an’ın hedefi: • Kadının bedenini kontrol etmek değil, • Kamusal alanda: o İffeti, o Güvenliği, o İnsan onurunu korumaktır. Örtünme: • Amaç değil, • Araçtır. Soru: Bütün bu açıklamalardan sonra buradan “başörtüsü farzdır” hükmü çıkar mı? • Ayetler bağlama cevap verir, • Evrensel olan: ahlâkî ilkedir, • Uygulama biçimi tarihsel şartlara bağlıdır. Bu nedenle: • Tek tip kıyafet, • Evrensel ve zamansız bir başörtüsü formu çıkarma iddiası, metnin maksadını aşar. Bitirirken kavramları tekrar hatırlayalım. Nur Suresi 31. ayette geçen humur kelimesi, himârın çoğuludur ve köken olarak “örtmek, kapatmak, gizlemek” anlamlarına gelen خ م ر (ḫ-m-r) fiilinden türemiştir. Bu kök, nesnenin kendisinden ziyade örtme işlevine işaret eder. Himâr, Arap dilinde baş bölgesine alınan bir örtüyü ifade eder; ancak kelime, başın örtülmesini emreden normatif bir kavram değildir. Ayetin dilinden anlaşıldığı üzere humur, muhatapların zaten kullandığı bir örtüdür. Kur’an burada yeni bir giysi tanımlamaz; mevcut olan örtünün beden üzerindeki kullanım yönünü düzenler. Ayetin devamında geçen cüyûb kelimesi, caybın çoğuludur. cayb, klasik Arapçada elbisenin yaka açıklığını, boyun ve göğüs bölgesindeki oyuk kısmı ifade eder. Kelimenin kökü “yarmak, açmak” anlamına gelir ve bu kullanım, giysinin özellikle göğüs aralığını açıkta bırakan kısmına işaret eder. “Humurlarını cüyûblarının üzerine vursunlar” ifadesi, örtünün baştan ziyade göğüs açıklığını kapatacak biçimde kullanılması gerektiğini gösterir. Bu bağlam, İslam öncesi Arap toplumunda başta örtü bulunmasına rağmen boyun ve göğüs bölgesinin açık bırakıldığı giyim tarzıyla doğrudan örtüşmektedir. Ayetin müdahale ettiği nokta, saç ya da baş değil; kamusal alanda göğüs bölgesinin açıkta kalmasıdır. Aynı ayette geçen ziynet kavramı ise “süs, güzellik, cazibe unsuru” anlamına gelir. Ziynet, Arap dilinde yalnızca takı veya aksesuarı değil, bu süslerin bulunduğu beden bölgelerini de kapsayan bir anlam alanına sahiptir. Küpe kulağı, kolye boynu, halhal ayak bileğini çağrıştırır; dolayısıyla ziynet, bedenle birlikte düşünülen bir kavramdır. Ayette ziynetin tamamen yasaklanması değil, kamusal alandaki görünürlüğünün sınırlandırılması söz konusudur. Ziynetin kimlere gösterilebileceği ayrıntılı biçimde sayılarak, düzenlemenin ahlâkî ve sosyal bağlamı netleştirilmiştir. Bu üç kavram birlikte okunduğunda ayetin merkezinde saçın ya da başın değil, kamusal alanda mahremiyetin ve ahlâkî güvenliğin bulunduğu görülür. Humur, zaten var olan bir örtüyü; cüyûb, açık bırakılan göğüs bölgesini; ziynet ise kamusal alanda sınırlandırılması hedeflenen cazibe unsurlarını ifade eder. Kur’an’ın müdahalesi, kıyafeti şekilsel bir zorunluluk hâline getirmekten çok, mevcut giyim pratiğini ahlâkî bir hedefe yönlendirmek şeklinde anlaşılmalıdır. Sonuç Nur Suresi 31. ayette geçen humur, kadının zaten kullandığı baş örtüsünü ifade eder ve ayette bu örtünün göğüs açıklığını kapatacak şekilde kullanılması istenir; düzenleme bedenin belirli bir bölgesine yöneliktir ve mahremiyetin kamusal alanda nasıl korunacağına dair ahlâkî bir çerçeve çizer. Ahzâb Suresi 59. ayette geçen cilbâb ise başa özgü bir örtü değil, ev dışına çıkarken elbisenin üzerine alınan dış giysidir; amacı kadının kamusal alanda tanınmasını ve incitilmemesini sağlamaktır. Bu iki kavram birlikte okunduğunda Kur’an’ın, tek tip bir kıyafet dayatmaktan ziyade, mevcut giyim unsurlarını mahremiyet ve güvenlik hedefiyle yeniden düzenlediği görülür: humur daha çok bedenin mahrem bölgelerinin görünürlüğünü sınırlarken, cilbâb kamusal alanda koruyucu ve ayırt edici bir işlev görür. Kur’an: • Başörtüsünü icat etmemiş, • Var olan pratiği ahlâkî, bilinçli ve koruyucu bir ilkeye dönüştürmüştür. Tesettür: • Bir kıyafet meselesi değil, • Toplumsal adalet, güvenlik ve ahlâk meselesidir.